माणसाच्या जीवनात केवळ दृष्टीच नव्हे, तर रंग ओळखण्याची क्षमता म्हणजेच विविध रंगछटा वेगळ्या ओळखण्याची क्षमताही अत्यंत महत्त्वाची असते. काही वेळा रंगदृष्टीमध्ये बिघाड होतो. रंगांधळेपणा म्हणजे रंग ओळखण्यात अडचण येणे किंवा रंग अजिबात न दिसणे, हे दृष्टीचे एक वैशिष्ट्य आहे. रंगांधळेपणाचे वर्णन सर्वप्रथम जॉन डाल्टन यांनी १८व्या शतकात केले. त्यांना लाल रंग दिसत नव्हता आणि वयाच्या जवळपास २६व्या वर्षापर्यंत त्यांना याची जाणीवही नव्हती.
सुदैवाने, या स्थितीला आजार म्हणणे योग्य ठरणार नाही. अशा व्यक्तींना कोणताही त्रास जाणवत नाही आणि त्यांच्या काही तक्रारीही नसतात. हे दृष्टीचे एक वैशिष्ट्य आहे आणि ते फारसे आढळत नाही: पुरुषांमध्ये सुमारे ८%, तर महिलांमध्ये ०.५%. तरीही रंगांधळेपणा असलेल्या व्यक्तींना काही अडचणी येऊ शकतात. उदाहरणार्थ, व्यवसाय निवडण्यावर मर्यादा येतात: अशा व्यक्तींना वाहने चालवण्याची परवानगी दिली जात नाही, तसेच त्या वैमानिक किंवा खलाशी होऊ शकत नाहीत. लष्करी भरती कार्यालयातील वैद्यकीय तपासणीदरम्यानही रंगांधळेपणाची चाचणी अनिवार्य असते.
या स्थितीची कारणे
माणसाच्या डोळ्यातील रेटिनामध्ये प्रकाशसंवेदी ग्राही म्हणजे शंकू पेशी असतात. त्या रंग ओळखण्यासाठी जबाबदार असतात. एक किंवा अधिक प्रकारच्या शंकू पेशी नसल्यामुळे रंगछटा ओळखण्यात बिघाड होतो. रंगांधळेपणाच्या चाचणीद्वारे हा बिघाड ओळखता येतो.
ही स्थिती जन्मजात असू शकते आणि आईकडून मुलाकडे संक्रमित होऊ शकते किंवा ती नंतर उद्भवू शकते. नंतर उद्भवणारा रंगांधळेपणा अत्यंत दुर्मीळ आहे. रेटिनाला किंवा दृष्टीसाठी जबाबदार असलेल्या मज्जातंतूला इजा झाल्यामुळे किंवा डोळ्याची भिंगे धूसर झाल्यामुळे तो उद्भवतो. काही औषधांच्या सेवनामुळेही ही स्थिती निर्माण होऊ शकते.
रंगदृष्टीचे प्रकार
सामान्य रंगदृष्टी म्हणजे हिरवा, लाल आणि जांभळा हे तीन मूलभूत रंग वेगळे ओळखण्याची क्षमता. तिला ट्रायक्रोमॅसी म्हणतात. त्यामुळे सामान्य रंगदृष्टी असलेल्या व्यक्तींना ट्रायक्रोमॅट म्हणतात. तीनपैकी दोन रंग ओळखण्याच्या क्षमतेला डायक्रोमॅसी म्हणतात. लाल रंगद्रव्य ओळखता न येणे म्हणजे प्रोटॅनोपिया, हिरवे रंगद्रव्य ओळखता न येणे म्हणजे ड्युटेरॅनोपिया आणि निळे रंगद्रव्य ओळखता न येणे म्हणजे ट्रायटॅनोपिया. संपूर्ण रंगपटातील केवळ एकच वर्णपट दिसत असल्यास त्या स्थितीला मोनोक्रोमॅसी किंवा अक्रोमॅसी म्हणतात.
ई. बी. राबकिन यांच्या बहुरंगी तक्त्यांमध्ये रंगांधळेपणा ओळखण्यासाठी खास चाचणीचित्रे असतात. रंगदृष्टीचा बिघाड खरोखर आहे की व्यक्ती तसा देखावा करत आहे, हे ओळखण्यास ते मदत करतात. याउलट, सर्व रंगछटा योग्य प्रकारे ओळखणारी उत्तम दृष्टी असल्याची पुष्टीही त्यातून करता येते. याशिवाय, या तक्त्यांची रचना अशी आहे की ही स्थिती जन्मजात आहे की नंतर उद्भवलेली आहे, हे ओळखता येते.
तक्त्यांमध्ये विविध रंगांच्या वर्तुळांपासून तयार केलेली ठरावीक चित्रे आणि आकृत्या असतात. हे तक्ते काटेकोर क्रमाने आणि ५ सेकंदांच्या निश्चित अंतराने दाखवले जातात. ट्रायक्रोमॅट व्यक्तीला सर्व चित्रे आणि आकृत्या ओळखता येतात, तर रंगांधळेपणा असलेल्या व्यक्तीला रंगछटा वेगळ्या ओळखता येत नाहीत आणि केवळ अस्पष्ट प्रतिमा दिसतात. रंगांधळेपणाच्या प्रत्येक प्रकारात वेगवेगळ्या आकृत्या दिसतात. मुलांची रंगदृष्टी थोड्या वेगळ्या पद्धतीने तपासली जाते: मुलाला विविध रंगांचे भरतकामाचे धागे किंवा मोझेक रंगांनुसार वेगळे करण्यास सांगितले जाते.
ऑनलाइन रंगांधळेपणा चाचणी घेण्याचे नियम
- स्क्रीनची उजळता योग्य असावी आणि स्क्रीनवर सूर्यकिरण किंवा दिव्याचा प्रकाश परावर्तित होऊ नये.
- स्क्रीन डोळ्यांच्या पातळीवर आणि आरामदायक अंतरावर असावी, पण हे अंतर किमान १ मीटर असावे.
- तुम्ही शांत राहा आणि संभाव्य निकालाबद्दल घाबरू नका.
- प्रत्येक चित्राकडे ५ सेकंदांपेक्षा जास्त वेळ पाहू नका.
- चाचणी घेतल्यानंतर काही असामान्य निष्कर्ष दिसल्यास काळजी करू नका. प्रकाश पुरेसा नसण्याची किंवा तुम्ही उत्तर देताना घाई करण्याची शक्यता आहे. थोडी विश्रांती घ्या आणि तुम्ही चाचणी पुन्हा घेऊ शकता.
रंगांधळेपणाची चाचणी घ्या
मान्य आहे की डॉक्टरांकडे तपासणी करण्यापेक्षा घरबसल्या ही चाचणी घेणे खूप सोपे आहे. मात्र चाचणीचे निकाल तुम्हाला समाधानकारक वाटत नसतील किंवा तुम्हाला दृष्टीबद्दल काळजी वाटत असेल, तर नेत्रतज्ज्ञांचा सल्ला घेण्याची शिफारस केली जाते.
तुम्ही आत्ताच स्वतःची रंगदृष्टी तपासू शकता: आमच्या वेबसाइटवर रंगांधळेपणाची चाचणी घ्या.
