लहानपणी अनेकांनी आपल्या पालकांकडून, शिक्षकांकडून किंवा संगोपन करणाऱ्यांकडून हे वाक्य ऐकले असेल: ‘तुम्ही स्वतःचा आदर केला, तर इतरही तुमचा आदर करू लागतील’. पण फार कमी लोकांनी ते गांभीर्याने घेतले. प्रत्यक्षात मात्र हे खरे आहे. तुम्हालाच स्वतःबद्दल आदर नसेल, तर तुम्ही इतरांकडून आदराची अपेक्षा करू शकत नाही. मग आत्मसन्मान म्हणजे काय? आत्मसन्मान म्हणजे सर्वप्रथम स्वतःच्या व्यक्तिमत्त्वातील गुण आणि उणिवांसह स्वतःवर मनापासून प्रेम करणे आणि स्वतःचा स्वीकार करणे. तुम्हाला स्वतःबद्दल पुरेसा आदर वाटत नसेल, तर आमच्या सूचना तुम्हाला मदत करतील.
प्रत्यक्ष जीवनातील आत्मसन्मान
जीवनात कधी कधी महान आणि प्रतिभावान लोक स्वतःला कमी लेखतात. याउलट, आपल्या क्षेत्रात तज्ज्ञ नसलेले काही लोक स्वतःला खूप मोठे समजतात आणि स्वतःचा आदर करतात. यावरून असे म्हणता येते की आत्मसन्मान वास्तव परिस्थिती दाखवत नाही. तुमचा आत्मसन्मान कसा आहे हे समजून घेण्यासाठी या तीन प्रश्नांची उत्तरे द्या:
- तुम्हाला अनेकदा आत्मविश्वासाची कमतरता जाणवते का?
- तुम्ही टीकेकडे नकारात्मक दृष्टीने पाहता का?
- अपमानाला उत्तर देण्यापेक्षा गप्प राहणे तुम्हाला सोपे वाटते का?
या प्रश्नांना तुम्ही ‘होय’ असे उत्तर दिले असेल, तर तुम्ही स्वतःचा आदर करत नाही. नकारार्थी उत्तरे याच्या उलट स्थिती दर्शवतात. अधिक अचूक मूल्यमापन ‘तुमचा आत्मसन्मान उच्च आहे का?’ ही चाचणी देईल.
स्वतःचे विचार बदलणे
सुरुवातीला तुम्हाला आपल्या आत्मसन्मानावर काम करावे लागेल. त्यातून तुम्ही खरोखर कोण आहात, याचे स्पष्ट चित्र तुमच्या मनात तयार झाले पाहिजे. या टप्प्यावर तुम्ही आपल्या चांगल्या आणि वाईट गुणांवर काम करू शकता. आपल्या भीतीमागील कारणे तर्काने समजून घेण्याचा किंवा तिच्यापासून मुक्त होण्याचा प्रयत्न करा. अपेक्षित परिणाम मिळवण्यासाठी यावर एकांतात काम करणे चांगले.
स्वतःला क्षमा करणे आणि स्वीकारणे
सर्व लोक चुका करतात, पण प्रत्येक जण त्याच विचारांत अडकून राहत नाही. स्वतःचा आदर करणारे लोक परिस्थितीचे विश्लेषण करतात, त्यातून धडा घेतात आणि पुढे जातात. त्यांना स्वतःला क्षमा करता येते आणि ते सतत स्वतःच्या चुका उकरून काढत बसत नाहीत. तुम्हीही तसे करण्याचा प्रयत्न करा: एखाद्या परिस्थितीत तुमचे वागणे चुकीचे होते, हे मान्य करा. चुका कोणाकडून होत नाहीत? त्यातून धडा घ्या आणि पुढे जा.
स्वतःबद्दल फक्त चांगले बोला
स्वतःबद्दल वाईट विचार करणे आणि वाईट बोलणे थांबवा. ‘मला हे जमणार नाही’, ‘माझे वय खूप झाले आहे’ किंवा ‘मी याचा विचारही करू नये’ अशी वाक्ये तुमच्या अपयशाचे आणि अपूर्ण राहिलेल्या अपेक्षांचे मुख्य कारण ठरतात. असे निष्कर्ष काढण्यापूर्वी तुम्ही किमान प्रयत्न तरी केला पाहिजे. तुम्ही स्वतःलाच कमी लेखल्यास इतरांनाही तुमचा अपमान करणे किंवा तुम्हाला कमी लेखणे सोपे जाते.
वैयक्तिक सीमांचे संरक्षण
तुमच्या वैयक्तिक सीमा फक्त तुम्हीच ठरवू शकता आणि त्या इतरांना स्पष्टपणे सांगू शकता. अशा प्रकारे तुमच्याशी कसे वागावे आणि कसे वागू नये, हे तुम्ही स्पष्ट करता. सुट्टीच्या दिवशी सहकारी तुम्हाला कामासाठी फोन करतात का? अशा वेळी तुमच्या सीमांचे संरक्षण करण्याचे दोन पर्याय आहेत: फोन न उचलणे किंवा फोन उचलून आज तुमची सुट्टी आहे, हे स्पष्ट सांगणे. त्यानंतर लोक तुमचा आदर करू लागतील आणि मर्यादा ओलांडणार नाहीत.
स्वतःचेच ऐका
तुमची स्वतःची तत्त्वे आणि नियम असू शकतात आणि त्यांच्यावर अतिक्रमण करण्याचा अधिकार कोणालाही नाही. समाजाची मागणी असते की तरुणांनी वयाच्या २३ व्या वर्षापर्यंत लग्न करून कुटुंब सुरू करावे आणि त्यांना मुले असावीत. पण तुम्हाला तसे करायचे नसेल तर? समाजाच्या मताच्या दबावाखाली येऊ नका. तुम्हाला हवे तसे जगा आणि त्याबद्दल अपराधी वाटून घेऊ नका. हे इतर महत्त्वाच्या निर्णयांनाही लागू होते.
नवीन गोष्टी शिकणे
स्वतःच्या विकासाचा प्रयत्न करा आणि एकाच ठिकाणी थांबू नका. यामुळे तुम्हाला स्वतःमधील नवीन पैलू समजू शकतात. तुम्ही नवीन आणि रंजक लोकांशी ओळख वाढवू शकता. इतरांना तुमचे व्यक्तिमत्त्व रंजक वाटेल. त्यासाठी तुम्हाला ग्रंथालयात बसून पुस्तकांचा सखोल अभ्यास करण्याची गरज नाही. तुम्ही नृत्य, परदेशी भाषा, हस्तकला, एखादा छंदगट इत्यादी पर्याय निवडू शकता.
आपले आंतरिक विश्व बाह्य विश्वाला आकार देते. तुम्ही स्वतःशी जसे वागता, त्याचे प्रतिबिंब इतरांशी असलेल्या नात्यांत दिसते. तुम्ही अद्वितीय आहात आणि केवळ यासाठीही तुम्ही स्वतःला महत्त्व दिले पाहिजे, हे लक्षात ठेवा.
