Câu hỏi về cách nhìn nhận bản thân, “Chúng ta nghĩ gì về bản thân?”, mở ra một mê cung phức tạp của ý thức con người, nơi mỗi ngã rẽ và ngõ cụt đều phản ánh nhiều yếu tố ảnh hưởng đến cách chúng ta cảm nhận về chính mình. Hình ảnh của chúng ta trong mắt mình là sự kết hợp phức tạp, được hình thành từ tác động của thế giới bên ngoài, niềm tin bên trong, các tương tác xã hội và thành tựu cá nhân. Chủ đề này hấp dẫn bởi tính đa chiều và chiều sâu, vì nó chạm đến nền tảng của bản sắc con người và cách mỗi người xác định mình là ai.
Trong bài viết này, chúng tôi sẽ cùng bạn thử gỡ rối cách nhìn nhận bản thân, tìm hiểu cái “tôi” được hình thành như thế nào và chúng ta sử dụng những chiến lược nào để bảo vệ, củng cố lòng tự trọng.
So sánh
Nhà tâm lý học Leon Festinger cho rằng con người có một nhu cầu cơ bản là đánh giá đúng suy nghĩ và năng lực của mình bằng cách đối chiếu với những người xung quanh. Điều này góp phần hình thành khái niệm bản thân: thông qua so sánh, mỗi người đánh giá và điều chỉnh những nhận định của mình. Tuy nhiên, so sánh không chỉ phục vụ mục đích này. Đôi khi, chúng ta so sánh mình với người khác để thấy mình thành công hơn và tốt hơn họ.
So sánh hướng xuống và so sánh hướng lên là những chiến lược đối chiếu bản thân với người kém may mắn hơn hoặc ngược lại – với người thành công hơn. Chúng ta dùng những cách này để điều chỉnh lòng tự trọng, nhưng nếu chọn đối tượng so sánh hoàn toàn ngẫu nhiên, việc so sánh có thể chỉ khiến hình ảnh bản thân trở nên sai lệch. Lòng tự trọng có thể cao quá mức so với thực tế hoặc ngược lại – quá thấp, từ đó ảnh hưởng tiêu cực đến trạng thái tinh thần và thể chất, các hoạt động cũng như quan hệ với những người xung quanh.
Quy kết nguyên nhân và nhãn xã hội
Ai cũng từng nhận thấy một nét thú vị trong hành vi của người hâm mộ bóng đá: họ nói về thành công của đội bóng yêu thích như thành công của chính mình, dùng những cách nói như “chúng ta”, “chiến thắng của chúng ta”, “đội mình bị trọng tài xử ép”. Khi cảm thấy mình thuộc về một tập thể lớn hơn bản thân, chẳng hạn như công ty nơi mình làm việc, chúng ta có được những nhãn gắn với tập thể đó, giúp chúng ta nhìn nhận chính mình tích cực hơn.
Về việc quy kết nguyên nhân, ví dụ rõ nhất là lối suy nghĩ “thành công là nhờ công sức của tôi, còn thất bại là do hoàn cảnh và ý đồ của người khác”. Ngày nay, đổ lỗi cho người xung quanh về mọi chuyện không may được xem là hành vi không phù hợp và thiếu tính xây dựng. Tuy nhiên, đây vẫn là một trong những chiến lược phổ biến nhất để cải thiện hình ảnh cái “tôi” trong mắt chính mình.
Theo nghiên cứu năm 1992 của Peter Ditto và David Lopez, con người có xu hướng này vì họ sẵn lòng đón nhận những ý kiến phù hợp với mong muốn của mình, còn với những ý kiến khác, họ lại tích cực tìm cách phản bác. Đây là một cơ chế phòng vệ thông thường.
Ai cũng có nhu cầu được đánh giá tích cực?
Các kết quả nghiên cứu gần như khẳng định trực tiếp điều này – thật khó tranh luận với số liệu thống kê. Tuy nhiên, hãy lưu ý: tất cả người tham gia các nghiên cứu đó đều đến từ những nền văn hóa phương Tây đề cao chủ nghĩa cá nhân. Họ tập trung vào “hình ảnh bản thân”, vào việc bảo vệ nhu cầu và lợi ích của mình.
Mặt khác, cũng có những người thuộc các nền văn hóa đề cao tính tập thể, chẳng hạn như người Nhật – họ coi trọng các mối quan hệ xã hội và sự hòa hợp trong cộng đồng hơn nhiều. Trong những khảo sát tương tự, họ cho kết quả trái ngược với người Canada. Những người thuộc các dân tộc phương Đông có xu hướng cho rằng mình kém hơn người khác và đề cao cộng đồng xung quanh hơn là đổ lỗi cho cộng đồng về những thất bại của mình.
Tổng kết
Chúng ta nghĩ gì về bản thân? Thực ra là những gì chính chúng ta muốn nghĩ. Chúng ta có thể hướng đến một hình ảnh tích cực bằng những cách đã nêu trên, hoặc đề cao tầm quan trọng của người xung quanh và hạ thấp bản thân như người dân các nước phương Đông, hoặc giữ sự cân bằng, xây dựng nhận định về mình chỉ dựa trên hành động và sự thật khách quan. Hãy nhớ: lựa chọn luôn nằm ở bạn. Để đánh giá xem lòng tự trọng của mình cao đến đâu, bạn có thể làm bài test “Bạn có lòng tự trọng cao không?”.
