Francis Bacon
Francis Bacon (1561–1626) là triết gia người Anh có đóng góp đáng kể cho sự phát triển của phương pháp luận nhận thức kinh nghiệm và phương pháp khoa học. Một trong những quan niệm quan trọng của ông là “các ngẫu tượng nhận thức” (Idols of the Mind), được trình bày trong tác phẩm “Novum Organum” (1620). Các ngẫu tượng này là những dạng sai lệch và định kiến khác nhau, có thể cản trở việc nghiên cứu khoa học khách quan và nhận thức thế giới. Bacon phân biệt bốn loại ngẫu tượng:
-
Ngẫu tượng bộ lạc (Idols of the Tribe): Những sai lệch liên quan đến chính bản tính con người. Các ngẫu tượng này nảy sinh từ những khuynh hướng và giới hạn chung của con người.
-
Ngẫu tượng hang động (Idols of the Cave): Những sai lệch liên quan đến đặc điểm cá nhân và định kiến của mỗi người.
-
Ngẫu tượng thị trường (Idols of the Market): Những sai lệch nảy sinh do sử dụng ngôn ngữ và giao tiếp không đúng cách. Chúng có thể xuất phát từ tính đa nghĩa của từ ngữ và thuật ngữ, dẫn đến hiểu lầm và sai sót trong nhận thức.
-
Ngẫu tượng nhà hát (Idols of the Theater): Những sai lệch liên quan đến các tư tưởng và lý thuyết giáo điều có thể ảnh hưởng đến nghiên cứu khoa học và các kết luận. Các ngẫu tượng này có thể gắn với những tư tưởng hoặc học thuyết triết học sai lầm.
Quan niệm của Bacon về “các ngẫu tượng nhận thức” nhấn mạnh tầm quan trọng của tư duy phản biện, việc phân tích các thành kiến và loại bỏ những sai lệch có thể xảy ra trong quá trình nghiên cứu khoa học.