तुम्ही ‘फ्रॉइडियन चूक’ हा शब्दप्रयोग नक्कीच ऐकला असेल, नाही का? पण त्याचा नेमका अर्थ काय आहे, याचा तुम्ही कधी विचार केला आहे का? मुळात बोलताना लोकांच्या तोंडून चुकून वेगळे शब्द का निघतात आणि त्यांचा अर्थ कसा लावता येतो? मनोविश्लेषणातील महान तज्ज्ञ सिग्मंड फ्रॉइड यांचे हे पुस्तक अशा आणि इतर अनेक प्रश्नांची उत्तरे देते.
लोकांना मानसिक मदत देण्याच्या या पद्धतीचे ते जनक आहेत. या पुस्तकात सोप्या भाषेत लिहिलेली व्याख्याने आहेत, त्यामुळे ती प्रत्येकाला समजू शकतात. पुस्तकात तांत्रिक संज्ञा असल्या, तरी त्यांचा अतिरेक नाही आणि प्रत्येक वैज्ञानिक संज्ञेचे सविस्तर स्पष्टीकरण दिले आहे. त्यामुळे यातील माहिती समजून घेणे फारसे कठीण जाणार नाही.
फ्रॉइड यांचे स्वप्नविश्लेषण
एक संपूर्ण प्रकरण स्वप्नांच्या विश्लेषणासाठी दिले आहे. फ्रॉइड मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून त्यांचा कुशलतेने अर्थ लावतात आणि त्यांच्या प्रतीकात्मक भाषेचे स्पष्टीकरण देतात. हे प्रकरण वाचल्यावर अर्थ लावण्याच्या कोणत्या पद्धती आहेत आणि स्वप्ने समजून घेताना येणाऱ्या अडचणींवर मात कशी करावी, हे तुम्हाला कळेल. व्यक्तिमत्त्वाच्या जडणघडणीची सुरुवात म्हणून बालपणातील संदर्भ आणि लैंगिक पार्श्वभूमी यांवर लेखक लक्ष केंद्रित करतात. तुम्हाला स्वतःच्या स्वप्नांवर काम करायला आणि कदाचित इच्छा पूर्ण करायलाही शिकता येईल. पुस्तक वाचल्यानंतर स्वप्नांचे विश्लेषण करून तुम्ही स्वतःच्या अंतर्मनातील खोल स्तर समजून घेऊ शकाल.
फ्रॉइड यांच्या मते, स्वप्ने म्हणजे अर्थहीन गोंधळ नसून ती आपल्या दडलेल्या इच्छा स्पष्टपणे दाखवतात. स्वप्नांचा अवचेतनाशी संबंध जोडून त्यांचा अर्थ लावण्याची कल्पना आपल्या मनात नेमकी कधी आली, हे फ्रॉइड यांना स्पष्टपणे आठवत होते. ही घटना १८९५ च्या उन्हाळ्यात व्हिएन्नामधील एका उपाहारगृहाच्या गच्चीवर घडली. नंतर ते विनोदाने म्हणत की त्या जागी अशी पाटी लावायला हवी होती: ‘येथे डॉक्टर फ्रॉइड यांनी स्वप्नांचे रहस्य शोधले’.
अनिवार्य कृती
या प्रकरणात खासगी वैद्यकीय व्यवसायातील प्रकरणांसह नकळत केल्या जाणाऱ्या कृती, विधी आणि सवयी यांचे वर्णन केले आहे. दररोज घडणाऱ्या आणि अर्थहीन वाटणाऱ्या काही कृतींकडे एखादी व्यक्ती कधी कधी विशेष लक्ष देत नाही. फ्रॉइड अवचेतनातील ‘विधी’ आणि व्यक्तीचे मानस, लैंगिकता किंवा बालपणातील मानसिक आघात यांच्यातील संबंध शोधतात. लेखकाने दिलेली रंजक उदाहरणे मानवी मनाची संपूर्ण खोली वाचकासमोर उलगडतात. त्यात आयुष्यातील महत्त्वाच्या घटना आणि अनिवार्य लक्षणांना कारणीभूत ठरलेला ताण यांचे संदर्भही आहेत. एकंदरीत, संपूर्ण पुस्तकाप्रमाणे हे प्रकरणही फ्रॉइड यांनी रुग्णांचे केलेले निरीक्षण यावर आधारित आहे. त्यामुळे व्याख्यानांचा आशय तुम्हाला अधिक सहजपणे समजेल.
मनोविश्लेषण म्हणजे काय?
मनोविश्लेषण म्हणजे न्यूरोसिस असलेल्या व्यक्तींवरील विश्लेषणात्मक उपचार. बाहेरून पाहता, यात रुग्ण आणि डॉक्टर यांच्यातील संवाद दिसतो. पण त्याची अंतर्गत प्रक्रिया खूपच गुंतागुंतीची असते: डॉक्टर न्यूरोसिसची कारणे आणि अवचेतन यांच्यातील संबंध शोधतात. त्यासाठी रुग्णाची स्वप्ने, बोलणे, वर्तन आणि सवयी यांचे बारकाईने विश्लेषण केले जाते. कारण सापडल्यानंतर ते अवचेतनातून जाणिवेच्या पातळीवर आणले जाते आणि अशा प्रकारे दूर केले जाते. ही प्रक्रिया बरीच दीर्घ असून त्यासाठी रुग्णाचा पूर्ण विश्वास आवश्यक असतो.
हे पुस्तक कोणाला आवडेल?
हे पुस्तक ‘धूळ खात पडलेले अभिजात साहित्य’ ठरलेले नाही. उलट, शंभर वर्षांहून अधिक काळ ते लोकांच्या नेहमीच्या वाचनात आहे. केवळ कार्यरत मानसशास्त्रज्ञ आणि विद्यार्थीच नव्हे, तर स्वतःच्या ‘मी’विषयी कुतूहल असलेले लोकही ते आवडीने वाचतात.
फ्रॉइड यांनी या पुस्तकात मनोविश्लेषणाचा सिद्धांत सविस्तर आणि पद्धतशीरपणे मांडला आहे. त्याचा २०व्या शतकातील मनोविकारशास्त्र आणि तत्त्वज्ञानाच्या विकासावर प्रभाव पडला. निःसंशयपणे, हे मानसशास्त्राच्या विश्वातील सर्वांत महान ग्रंथांपैकी एक आहे. हे पुस्तक वाचल्यानंतर तुम्हाला स्वतःच्या अंतरंगातील ‘मी’चे नवे पैलू समजतील, अवचेतनातील रहस्यांवरचा पडदा दूर होईल आणि अनेक प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी आवश्यक संकेत मिळतील. हे पुस्तक तुम्हाला विचार करण्यासाठी उपयुक्त सामग्री देते आणि त्याच वेळी ते वाचायलाही रंजक आहे.
‘पण तुम्हाला तज्ज्ञ बनवण्याची माझी अपेक्षा नव्हतीच. मला केवळ तुमचे प्रबोधन करायचे होते आणि तुमची उत्सुकता जागी करायची होती’, सिग्मंड फ्रॉइड.
तुम्हाला मानसशास्त्रात विशेष रस असेल किंवा तुम्ही नुकतीच सुरुवात करत असाल आणि स्वतःचे अवचेतन समजून घ्यायचे असेल, तर ‘मनोविश्लेषणाची ओळख’ नक्की वाचा! मानसशास्त्राच्या या शाखेची ओळख करून घेण्यासाठी हे सर्वोत्तम पुस्तक आहे. प्रतिमा आणि अवचेतनाच्या जगाचा अनुभव घेण्यासाठी तुम्ही ‘वाळवंटातील घन’ ही खेळाच्या स्वरूपातील चाचणीही घेऊ शकता.
