वयाची तिशी ओलांडल्यानंतरही पहिला हिमवर्षाव पाहून आनंद होतो आणि मऊ खेळणी मिठीत घ्यायला आवडतात, याची चिंता वाटणाऱ्या प्रत्येकासाठी मानसिक वय हा अतिशय महत्त्वाचा विषय आहे. या लेखात आम्ही स्वतःच्या मानसिक वयाची जाणीव होण्याच्या विविध पैलूंचा सविस्तर विचार करू आणि त्याचा जीवनाच्या चांगल्या वाटचालीवर होणारा परिणाम समजून घेऊ.
वयाचा आकडा हा मानसिक अडथळा
जीवनाच्या एखाद्या टप्प्यावर आपण कसे वागले पाहिजे, याबद्दल आधुनिक सामाजिक प्रवाह कधीकधी चुकीच्या धारणा आणि अपेक्षा आपल्यावर लादतात. आपल्यापैकी अनेकांनी असे उद्गार नक्कीच ऐकले असतील: ‘तुम्ही आता तीस वर्षांचे आहात, तरीही तुमचे लग्न झालेले नाही आणि तुम्हाला मुलेही नाहीत!’
दुर्दैवाने, अनेक लोक संकुचित विचार करतात. विशिष्ट वयापर्यंत आयुष्यात काही गोष्टी साध्य झाल्याच पाहिजेत, ही कालबाह्य कल्पना लादून ते आजूबाजूच्या लोकांनाही आपले विचार मान्य करायला भाग पाडू शकतात.
पण प्रत्यक्षात वयाचा हा भीतीदायक टप्पा म्हणजे काय? उत्तर सोपे आहे: काहीच नाही. आपल्यापैकी प्रत्येक जण स्वतः निर्णय घेतो आणि त्यातून आपले भविष्य घडते.
काही लोकांना जीवनातील पारंपरिक टप्पे काटेकोरपणे पाळण्यात समाधान मिळते: विशिष्ट वयात घर खरेदी करणे, त्यानंतर वाहन घेणे आणि मग कुटुंब सुरू करण्याचा विचार करणे.
तरीही मानसशास्त्रज्ञ सांगतात की, एखादी व्यक्ती ३५ वर्षांची झाल्यानंतर प्रत्येक पुढील वाढदिवशी किंवा त्याची आठवण करून दिली गेल्यावर तिला अधिकाधिक दबाव जाणवू लागतो.
या दबावाला तोंड देण्यासाठी मानसशास्त्रज्ञ काही गमतीशीर उपाय सुचवतात: उदाहरणार्थ, स्वतःला सोयीचे वाटणारे विशिष्ट वय गाठल्यानंतर वाढदिवस साजरा करणे थांबवा. प्रत्यक्ष वय कितीही असले, तरी दरवर्षी स्वतःला पुन्हा ३५ वर्षांचे असल्याचे पटवूनही देऊ शकता.
आंतरिक मानसिक संघर्ष
आंतरिक मानसिक स्थितीचा शारीरिक आरोग्यावर परिणाम होतो, या मनोकायिक प्रक्रियेची वैद्यकशास्त्राला चांगली माहिती आहे. हे थोडे अधिक समजून घेऊया. तारुण्य टिकवून ठेवण्यावर आरोग्यदायी जीवनशैलीसारख्या बाह्य घटकांबरोबरच आपल्या एकूण विचारपद्धतीचाही परिणाम होतो.
आंतरिक मानसिक संघर्षामुळे पुढील गंभीर स्थिती विकसित होण्यास हातभार लागू शकतो:
- बुलिमिया;
- पेप्टिक अल्सर;
- ॲनोरेक्सिया.
जैविक वय एका महत्त्वाच्या विचाराला आधार देते: ३० वर्षांचे असणे म्हणजे स्कायडायव्हिंगसारख्या सक्रिय जीवनशैलीचा त्याग करणे नव्हे. मानसशास्त्र क्षेत्रातील आघाडीचे तज्ज्ञ सांगतात की, तुमच्या ३०व्या किंवा ४०व्या वाढदिवशी शरीरात अचानक कोणताही मूलभूत बदल होत नाही. मात्र, असा आकडा असलेले शुभेच्छापत्र मिळाल्यावर अनेक लोक स्वतःच्या वयाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन लगेच बदलतात आणि वयाशी जोडलेल्या साचेबद्ध वर्तनपद्धती स्वीकारतात. हे अनेकदा हास्यास्पद दिसते.
अनेक जण ‘हे करण्यासाठी माझे वय खूप झाले आहे’ असे म्हणत स्वतःवर मर्यादा घालू लागतात. अकाली वृद्धत्व टाळण्यासाठी एक छोटी युक्ती लक्षात ठेवा: स्वतःच्या मनावर मर्यादा घालणाऱ्या वर्तनपद्धती लादणे थांबवा.
तारुण्य टिकवू इच्छिणाऱ्या महिला अनेकदा केवळ अँटी एजिंग सौंदर्यप्रसाधनांवर भर देतात. पण तारुण्य केवळ त्वचेच्या निगेवर ठरत नाही: तुम्हाला स्वतःबद्दल कसे वाटते आणि तुमची जीवनशैली कशी आहे, यांचाही तितकाच परिणाम होतो.
संशोधनानुसार, जैविक वयावर २००हून अधिक विविध घटकांचा परिणाम होतो. मात्र, यातील मुख्य विचार असा आहे की, स्वतःमध्ये वृद्धत्वाची लक्षणे शोधत न बसणाऱ्या व्यक्तीला सहसा भरपूर शक्ती आणि ऊर्जा असल्याचे जाणवते आणि बाह्य बदलांचा तिच्यावर फारसा परिणाम होत नाही.
बुद्धिमत्तेचा मानसिक वयावर होणारा परिणाम
आपले मानसिक वय ठरवण्यात बुद्धिमत्ता नक्कीच महत्त्वाची भूमिका बजावते. तुमच्याच वयाच्या, पण अधिक विकसित बुद्धिमत्ता आणि विस्तृत ज्ञानाच्या कक्षा असलेल्या व्यक्तीशी संवाद साधणे किती अधिक रंजक असू शकते, याचा विचार करा.
त्याच वयाच्या लोकांमध्ये घट्ट नाते निर्माण करताना हीच एक मोठी अडचण ठरू शकते. त्याच वेळी, तरुण व्यक्तीला अधिक वयाच्या व्यक्तीशी सहज संवाद साधता येऊ शकतो.
या विषयावर सविस्तर चर्चा होणे गरजेचे आहे. सध्या उपलब्ध माहितीनुसार, शिक्षण आणि आत्मविकासात सक्रिय असलेल्या लोकांना वृद्धावस्थेत स्मृतिभ्रंश आणि त्याच्याशी संबंधित आजार होण्याचा धोका कमी असतो. संशोधनानुसार, शिक्षणाचे प्रत्येक वर्ष या आजारांचा धोका सुमारे ११ टक्के कमी करते.
मग या चर्चेतून आपण कोणता एकूण निष्कर्ष काढू शकतो? तुमच्या ओळखपत्रात वय म्हणून कोणता आकडा लिहिला आहे, हे फारसे महत्त्वाचे नाही. तुमचे वर्तन आणि जीवनातील ऊर्जा पाहून आजूबाजूच्या लोकांना तुमचे नेमके वय कधीच ओळखता येऊ नये, यासाठी प्रयत्न करण्याची तुमची तयारी सर्वांत महत्त्वाची आहे.
तसेच, तुम्हाला स्वतःचे वय किती असल्यासारखे वाटते हे ‘तुमचे मानसिक वय जाणून घ्या’ या चाचणीद्वारे समजू शकते.
