स्वतःविषयीच्या आकलनाचा प्रश्न, ‘आपण स्वतःबद्दल काय विचार करतो?’, मानवी मनाच्या गुंतागुंतीच्या चक्रव्यूहाचे दार उघडतो. त्यातील प्रत्येक वळण आणि बंद वाट आपल्या स्वजाणिवेवर परिणाम करणारे अनेक घटक दाखवते. आपल्या नजरेतील आपली प्रतिमा ही बाह्य जग, आंतरिक धारणा, सामाजिक संवाद आणि वैयक्तिक कामगिरी यांच्या प्रभावातून तयार झालेली एक गुंतागुंतीची रचना आहे. हा विषय त्याच्या अनेक पैलूंमुळे आणि खोलीमुळे लक्ष वेधून घेतो, कारण तो मानवी ओळख आणि स्वओळख यांच्या मूलभूत प्रश्नांशी संबंधित आहे.
या लेखात आपण स्वआकलनाचा गुंता सोडवण्याचा प्रयत्न करू. आपली ‘स्वप्रतिमा’ कशी घडते आणि आत्मसन्मानाचे संरक्षण करून तो मजबूत करण्यासाठी आपण कोणत्या युक्त्या वापरतो, हे पाहू.
तुलना
मानसशास्त्रज्ञ लिऑन फेस्टिंगर यांच्या मते, इतरांशी तुलना करून स्वतःचे विचार आणि क्षमता अचूकपणे तपासण्याची मूलभूत प्रेरणा प्रत्येक व्यक्तीत असते. यामुळे स्वसंकल्पना तयार होण्यास मदत होते: तुलना करताना व्यक्ती स्वतःच्या मतांचे मूल्यमापन करते आणि त्यात सुधारणा करते. मात्र तुलना फक्त यासाठीच केली जात नाही. कधी कधी इतरांच्या तुलनेत आपण अधिक यशस्वी आणि चांगले आहोत, असे वाटावे म्हणूनही आपण स्वतःची त्यांच्याशी तुलना करतो.
अधोगामी आणि ऊर्ध्वगामी तुलना या युक्त्यांमध्ये आपण अनुक्रमे कमी यशस्वी आणि अधिक यशस्वी व्यक्तीशी स्वतःची तुलना करतो. आत्मसन्मान नियंत्रित करण्यासाठी आपण या पद्धती वापरतो. मात्र तुलनेसाठी एखादी व्यक्ती अगदी वाटेल तशी निवडली, तर त्यामुळे स्वतःच्या प्रतिमेविषयीचे आकलन बिघडू शकते. आत्मसन्मान अवास्तवपणे जास्त किंवा उलट कमी होऊ शकतो. याचा स्वास्थ्य, कामकाज आणि इतरांशी असलेल्या नात्यांवर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो.
कारणनिर्धारण आणि सामाजिक शिक्के
फुटबॉल चाहत्यांच्या वर्तनातील एक रंजक वैशिष्ट्य सर्वांनीच पाहिले असेल. ते आपल्या आवडत्या संघाच्या यशाबद्दल स्वतःचेच यश असल्याप्रमाणे बोलतात आणि ‘आम्ही’, ‘आमचा विजय’, ‘पंचांनी आमच्यावर अन्याय केला’ असे शब्द वापरतात. आपण स्वतःपेक्षा मोठ्या एखाद्या गोष्टीचा भाग आहोत, उदाहरणार्थ आपण ज्या कंपनीत काम करतो तिचा, असे वाटल्यामुळे आपल्याला काही सामाजिक शिक्के मिळतात. त्यांमुळे आपण स्वतःकडेही अधिक सकारात्मक नजरेने पाहू शकतो.
कारणनिर्धारणाचे सर्वांत स्पष्ट उदाहरण म्हणजे ही विचारपद्धती: ‘यश हे माझे कर्तृत्व आहे, तर अपयशाला परिस्थिती आणि इतर लोकांचे हेतू जबाबदार आहेत’. प्रत्येक अडचणीसाठी इतरांना दोष देणे आज अयोग्य आणि निरुपयोगी वर्तन मानले जाते. तरीही स्वतःच्या नजरेत आपली प्रतिमा सुधारण्यासाठी सर्वाधिक वापरल्या जाणाऱ्या युक्त्यांपैकी ही एक आहे.
पीटर डिट्टो आणि डेव्हिड लोपेझ यांच्या १९९२ मधील संशोधनानुसार, लोक आपल्या इच्छांशी जुळणारे विचार आनंदाने स्वीकारतात, तर इतर विचारांना सक्रियपणे आव्हान देण्याचा प्रयत्न करतात. त्यामुळे त्यांच्यात अशी भूमिका दिसते. ही संरक्षणाची सामान्य यंत्रणा आहे.
सकारात्मक मूल्यमापनाची गरज प्रत्येकाला असते का?
संशोधनाचे निष्कर्ष जवळपास थेट हेच सांगतात. आकडेवारीशी वाद घालणे कठीण आहे. मात्र एक बाब लक्षात घ्या: या सर्व संशोधनांतील सहभागी व्यक्तिवादी पाश्चिमात्य संस्कृतींमधील होते. त्यांचे लक्ष स्वतःच्या ‘स्वप्रतिमे’वर तसेच स्वतःच्या गरजा आणि हितसंबंध जपण्यावर केंद्रित असते.
मात्र जपानी लोकांसारखे समूहवादी संस्कृतींमधील लोकही आहेत. ते समाजातील संबंध आणि त्यातील सुसंवादाला खूप अधिक महत्त्व देतात. अशाच प्रकारच्या सर्वेक्षणांमध्ये त्यांचे निष्कर्ष कॅनेडियन लोकांच्या तुलनेत उलट दिसतात. पूर्वेकडील संस्कृतींचे लोक आपल्या अपयशासाठी समाजाला दोष देण्याऐवजी स्वतःला इतरांपेक्षा कमी लेखण्याची आणि सभोवतालच्या समाजाचे महत्त्व वाढवून सांगण्याची अधिक शक्यता असते.
सारांश
आपण स्वतःबद्दल काय विचार करतो? प्रत्यक्षात आपण जे विचार करू इच्छितो तेच. वर सांगितलेल्या पद्धती वापरून आपण सकारात्मक प्रतिमा तयार करण्याचा प्रयत्न करू शकतो. पूर्वेकडील देशांतील लोकांप्रमाणे इतरांचे महत्त्व वाढवून स्वतःला कमी लेखू शकतो किंवा केवळ कृती आणि स्पष्ट तथ्यांच्या आधारावर स्वतःविषयी मत बनवून समतोल राखू शकतो. लक्षात ठेवा: निवड नेहमी तुमची असते. तुमचा आत्मसन्मान किती उच्च आहे, हे ‘तुमचा आत्मसन्मान उच्च आहे का?’ ही चाचणी घेऊन जाणून घेता येते.
