शब्दकोशाकडे

इच्छा

इच्छा (इंग्रजीत ‘desire’) मानसशास्त्रात महत्त्वाची भूमिका बजावते आणि ती व्यक्तीच्या प्रेरणात्मक अवस्थेचा एक प्रकार मानली जाते. इच्छा म्हणजे एखादी गरज पूर्ण करण्याशी किंवा एखादे ठरावीक ध्येय साध्य करण्याशी अनेकदा संबंधित असलेली एखाद्या गोष्टीची आकांक्षा.

मानसशास्त्र आणि प्रेरणा यांच्या संदर्भात इच्छेची संकल्पना पुढीलप्रमाणे समजून घेता येते:

  1. गरजेच्या अनुभूतीचे एक रूप म्हणून इच्छा: शारीरिक (उदाहरणार्थ, भूक) आणि मानसिक (उदाहरणार्थ, सामाजिक मान्यता मिळवण्याची इच्छा) अशा विविध गरजांच्या अनुभूतीतून इच्छा निर्माण होऊ शकते. अशा वेळी, इच्छा म्हणजे ती गरज पूर्ण करण्यासाठी व्यक्तीला कृती करण्यास प्रेरित करणारी मानसिक अवस्था.

  2. जाणीवपूर्वक ओढ म्हणून इच्छा: काही संशोधक इच्छेला जाणिवेचे घटक असलेली ओढ मानतात. याचा अर्थ सामान्य ओढीपेक्षा इच्छा अधिक ध्येयाभिमुख आणि जाणीवपूर्वक असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला ठरावीक ध्येय साध्य करण्याची किंवा विशिष्ट आनंद मिळवण्याची इच्छा असू शकते.

  3. प्रेरणेशी संबंध: इच्छांचा प्रेरणेशी जवळचा संबंध असतो. त्या व्यक्तीच्या कृती आणि निर्णयांमागील प्रेरक शक्ती ठरू शकतात. व्यक्तीची परिस्थिती, ध्येये आणि मूल्ये यांनुसार इच्छा बदलू शकतात.

  4. सजगता: इच्छांची निर्मिती आणि त्यांचे नियमन यांत सजगता (जाणीव) भूमिका बजावू शकते.

  5. व्यक्तिगत भिन्नता: इच्छा प्रत्येक व्यक्तीनुसार मोठ्या प्रमाणात बदलू शकतात. व्यक्तिगत भिन्नता, मूल्ये, वैयक्तिक ध्येये आणि अनुभव यांमुळे प्रत्येक व्यक्तीसाठी कोणत्या इच्छा महत्त्वाच्या आहेत यावर परिणाम होऊ शकतो.

  6. वैफल्य: विविध कारणांमुळे इच्छा पूर्ण होऊ शकत नसतील, तर त्यातून वैफल्याची अवस्था निर्माण होऊ शकते; ही अवस्था नकारात्मक भावना आणि तणावाशी संबंधित असते.