समायोजन
जाँ पियाजे यांच्या बुद्धिमत्तेच्या संकल्पनेच्या संदर्भात, समायोजन म्हणजे नवीन माहिती किंवा परिस्थितीनुसार वर्तनात किंवा बोधनात बदल करण्याची प्रक्रिया. या प्रक्रियेमुळे सजीव किंवा व्यक्तीला पर्यावरणातील विविध गरजांशी जुळवून घेता येते आणि आपल्या विद्यमान बोधनात्मक संरचना किंवा आकृतिबंधांमध्ये बदल करता येतात.
समायोजनाची प्रक्रिया सामान्यतः पुढीलप्रमाणे घडते:
-
नवीन माहिती किंवा परिस्थिती विद्यमान बोधनात्मक आकृतिबंधांसमोर किंवा संरचनांसमोर आव्हान निर्माण करते.
-
व्यक्ती किंवा सजीव हे ओळखतात की नवीन माहिती समजून घेण्यासाठी किंवा तिला प्रतिसाद देण्यासाठी विद्यमान आकृतिबंध पुरेसे योग्य नाहीत.
-
या आव्हानाला प्रतिसाद म्हणून सजीव किंवा व्यक्ती आपल्या बोधनात्मक संरचनांमध्ये बदल करतात आणि नवीन आकृतिबंध तयार करतात किंवा विद्यमान आकृतिबंधांमध्ये सुधारणा करतात.
-
त्यानंतर, नवीन माहिती किंवा परिस्थिती अधिक प्रभावीपणे समजून घेण्यासाठी आणि तिला प्रतिसाद देण्यासाठी हे बदललेले आकृतिबंध वापरले जातात.
मुलांच्या बोधनात्मक क्षमतांच्या विकासात तसेच विविध वातावरणांशी आणि परिस्थितींशी जुळवून घेण्यात समायोजनाची प्रक्रिया महत्त्वाची भूमिका बजावते. हा पियाजे यांच्या विकासाच्या सिद्धांतातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. बदलत्या वास्तवाशी मुले आणि प्रौढ आपले ज्ञान व कौशल्ये कशी जुळवून घेतात, हे स्पष्ट करण्यास तो मदत करतो.