सामान्य अनुकूलन संलक्षण
सामान्य अनुकूलन संलक्षण, ज्याला ताण संलक्षण असेही म्हणतात, हा मानव आणि प्राण्यांच्या शरीरात तीव्र व दीर्घकाळ टिकणाऱ्या प्रतिकूल प्रभावांना प्रतिसाद म्हणून उद्भवणाऱ्या अनुकूलन प्रतिक्रियांचा समूह आहे. या प्रतिकूल प्रभावांना आक्रमक घटक म्हणतात. चिन्हे आणि प्रतिक्रियांच्या या समूहाचे वर्णन हान्स सेल्ये (Hans Selye) यांनी १९३६ मध्ये केले आणि तो ताण म्हणून ओळखला जाऊ लागला.
ताण निर्माण करणाऱ्या आक्रमक घटकांमध्ये शारीरिक, मानसिक, जैविक आणि सामाजिक प्रभावांसह विविध घटकांचा समावेश असू शकतो. या घटकांमध्ये शारीरिक थकवा, मानसिक ताण, संसर्ग, दुखापती, पर्यावरणातील बदल आणि इतर अनेक घटनांचा समावेश असू शकतो.
सामान्य अनुकूलन संलक्षण सहसा अनेक टप्प्यांत प्रकट होते:
-
सावधानता अवस्था (उत्तेजन): शरीर ‘लढा किंवा पळा’ ही प्रणाली सक्रिय करून ताणकारकांना प्रतिसाद देण्यास सुरुवात करते. या वेळी ॲड्रेनालिन आणि नॉरॲड्रेनालिन यांसारखी ताण-संप्रेरके स्रवतात.
-
प्रतिकार अवस्था: ताणकारकांचा प्रभाव सुरू राहिल्यास, शरीर त्यांच्याशी जुळवून घेण्याचा आणि त्यांचा सामना करण्याचा प्रयत्न करते. त्यामुळे शरीर ताणाचा सामना करत राहते अशी स्थिर अवस्था निर्माण होऊ शकते.
-
क्षीणता अवस्था: ताणकारक अतिशय तीव्र किंवा दीर्घकाळ टिकणारे असल्यास, शरीराची अनुकूलनासाठीची संसाधने संपुष्टात येऊ शकतात. या अवस्थेत विविध आजार आणि विकार उद्भवू शकतात.
सामान्य अनुकूलन संलक्षण ही ताणाला शरीराकडून मिळणारी नैसर्गिक प्रतिक्रिया आहे आणि काही परिस्थितींमध्ये ती जगण्यासाठी उपयुक्त ठरू शकते. मात्र, ताणकारक अतिशय तीव्र किंवा दीर्घकाळ टिकणारे असल्यास आरोग्यावर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतात.