मिखाइल मिखाइलोविच बाख्तिन
मिखाइल मिखाइलोविच बाख्तिन (१८९५-१९७५) हे एक प्रख्यात रशियन तत्त्वज्ञ, संस्कृतिवेत्ता, भाषाशास्त्रज्ञ, साहित्यसमीक्षक आणि मानसशास्त्रज्ञ होते.
मिखाइल बाख्तिन यांनी विकसित केलेल्या प्रमुख संकल्पनांपैकी एक म्हणजे साहित्य आणि संस्कृतीतील बहुस्वरतेची कल्पना. बहुस्वरता म्हणजे कलात्मक मजकुरात किंवा सार्वजनिक चर्चेत अनेक आवाज, मते आणि दृष्टिकोन असणे. कलाकृतींमध्ये आणि सार्वजनिक भाषणात परस्परविरोधी असू शकणारे विविध आवाज नेहमीच उपस्थित असतात, असे बाख्तिन यांचे मत होते.
बाख्तिन यांच्या लेखनातील एक महत्त्वाची संकल्पना म्हणजे ‘कालावकाश’, जी साहित्य आणि संस्कृतीतील काळ व अवकाश यांच्यातील परस्परसंबंधाचे वर्णन करते. प्रत्येक कलात्मक विश्वाचा स्वतःचा कालावकाश असतो आणि तो कथनाची व आकलनाची वैशिष्ट्ये ठरवतो, असे त्यांचे मत होते.
मानसशास्त्राच्या क्षेत्रातील बाख्तिन यांचे संशोधन या कल्पनेवर आधारित होते की प्रत्येक व्यक्ती सांस्कृतिक आणि सामाजिक घटकांच्या चौकटीतून जगाचे आकलन करते आणि ते समजून घेते. त्यांनी व्यक्ती आणि सांस्कृतिक संदर्भ यांच्यातील परस्परसंवादावर तसेच अर्थनिर्मितीतील भाषेच्या भूमिकेवर भर दिला.