फ्रान्सिस बेकन
फ्रान्सिस बेकन (Bacon, १५६१-१६२६) हे अनुभवाधारित ज्ञानप्राप्तीची कार्यपद्धती आणि वैज्ञानिक पद्धती यांच्या विकासात महत्त्वपूर्ण योगदान देणारे इंग्लिश तत्त्वज्ञ होते. ‘ज्ञानप्राप्तीतील भ्रम’ (Idols of the Mind) ही त्यांची एक महत्त्वाची संकल्पना होती. ती त्यांनी त्यांच्या ‘Novum Organum’ (१६२०) या ग्रंथात मांडली. हे भ्रम म्हणजे वस्तुनिष्ठ वैज्ञानिक संशोधनात आणि जगाचे ज्ञान मिळवण्यात अडथळा आणू शकणारे विविध प्रकारचे विपर्यास आणि पूर्वग्रह होते. बेकन यांनी भ्रमांचे चार प्रकार सांगितले:
-
जमातीचे भ्रम (Idols of the Tribe): मानवी स्वभाव आणि सामाजिक पूर्वग्रहांशी संबंधित विपर्यास. हे भ्रम मानवांच्या सर्वसाधारण प्रवृत्ती आणि मर्यादांमुळे निर्माण होतात.
-
गुहेचे भ्रम (Idols of the Cave): प्रत्येक व्यक्तीची वैयक्तिक वैशिष्ट्ये आणि पूर्वग्रह यांच्याशी संबंधित विपर्यास.
-
बाजारपेठेचे भ्रम (Idols of the Market): भाषेचा आणि संवादाचा अयोग्य वापर केल्यामुळे निर्माण होणारे विपर्यास. शब्द आणि संज्ञांमधील संदिग्धतेमुळे ते निर्माण होऊ शकतात आणि त्यामुळे गैरसमज व आकलनातील चुका होतात.
-
रंगमंचाचे भ्रम (Idols of the Theater): वैज्ञानिक संशोधन आणि निष्कर्ष यांवर प्रभाव टाकू शकणाऱ्या हटवादी कल्पना व सिद्धांतांशी संबंधित विपर्यास. हे भ्रम चुकीच्या तात्त्विक कल्पना किंवा मतप्रणालींशी संबंधित असू शकतात.
बेकन यांची ‘ज्ञानप्राप्तीतील भ्रम’ ही संकल्पना चिकित्सक विचार, पूर्वग्रहांचे विश्लेषण आणि वैज्ञानिक संशोधनाच्या प्रक्रियेतील संभाव्य विपर्यास दूर करण्याचे महत्त्व अधोरेखित करते.