वर्तनवाद
वर्तनवाद म्हणजे मानसशास्त्रातील अशी विचारधारा आहे जी विचार, भावना आणि अंतर्गत अनुभव यांसारख्या अंतर्गत प्रक्रिया व मानसिक अवस्था विश्लेषणातून वगळून, मानव आणि प्राण्यांच्या निरीक्षण करता येणाऱ्या वर्तनाच्या अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करते. अंतर्गत मानसिक अवस्थांच्या संकल्पनांचा आधार न घेता वस्तुनिष्ठ पद्धती आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन वापरून वर्तनाचा अभ्यास करता येतो, हे वर्तनवादाचे मुख्य तत्त्व आहे.
अभिजात वर्तनवादाचा मानसशास्त्रात २०व्या शतकाच्या सुरुवातीला उदय झाला आणि अनेक दशके त्याचा मोठा प्रभाव होता. इव्हान पावलोव्ह, जॉन वॉटसन आणि बी. एफ. स्किनर हे वर्तनवादाचे प्रसिद्ध प्रतिनिधी होते. या शास्त्रज्ञांनी अध्ययन आणि अनुबंधित प्रतिक्षिप्त क्रिया यांचे सिद्धांत विकसित केले.
तथापि, नंतरच्या दशकांत वर्तनवादावर टीका झाली आणि अंतर्गत मानसिक प्रक्रियांचे महत्त्व मान्य करणाऱ्या मानसशास्त्रातील इतर दृष्टिकोनांनी त्याला पूरक आधार दिला. त्यामुळे आधुनिक मानसशास्त्रात वर्तनवादी, बोधात्मक आणि चेता-मानसशास्त्रीय संशोधनपद्धतींचा समावेश होतो, ज्यांमुळे मानवी वर्तन आणि मानसिक प्रक्रिया अधिक व्यापकपणे समजून घेता येतात.