अनिवार्य कृती
अनिवार्य कृती, म्हणजेच वारंवार करण्याची अनिवार्य गरज वाटणाऱ्या कृती, या ऑब्सेसिव्ह-कम्पल्सिव्ह विकाराच्या (OCD) प्रमुख वैशिष्ट्यांपैकी एक आहेत. ऑब्सेसिव्ह-कम्पल्सिव्ह विकार हा एक मानसिक विकार आहे. त्यात व्यक्तीला अनाहूतपणे वारंवार येणारे विचार (ध्यास) आणि/किंवा वारंवार करण्याची अनिवार्य गरज वाटणाऱ्या कृती (अनिवार्य कृती) अनुभवास येतात, ज्यांमुळे अस्वस्थता आणि चिंता निर्माण होते.
ध्यास विविध प्रकारचे असू शकतात. उदाहरणार्थ, त्यांत घाणीची भीती, सततच्या शंका, वारंवार वाटणारी भीती इत्यादींचा समावेश असू शकतो. दुसरीकडे, अनिवार्य कृती म्हणजे ध्यासामुळे निर्माण झालेली अस्वस्थता कमी करण्यासाठी व्यक्ती करत असलेल्या कृती. उदाहरणार्थ, दरवाजे किंवा नळ पुन्हा पुन्हा तपासणे, वारंवार हात धुणे, विधीवत कृतींची पुनरावृत्ती करणे इत्यादी.
ऑब्सेसिव्ह-कम्पल्सिव्ह विकारातील अनिवार्य कृती जणू ‘सक्तीखाली’ केल्या जातात आणि अनेकदा ध्यासाशी संबंधित संभाव्य नकारात्मक परिणाम टाळण्याचा प्रयत्न असतात. मात्र, या अनिवार्य कृती केल्याने तात्पुरते शांत वाटते, परंतु समस्या सुटत नाही आणि ध्यास व अनिवार्य कृतींचे चक्र पुन्हा सुरू होऊ शकते.