विचलित वर्तन
विचलित वर्तन यामध्ये सर्वमान्य नैतिक आणि कायदेशीर नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्या व ज्यांमुळे विलगीकरण, शिक्षा किंवा वैद्यकीय हस्तक्षेप होऊ शकतो अशा विविध कृतींचा समावेश होतो. या संकल्पनेमध्ये गुन्हेगारी, मद्य आणि अमली पदार्थांचे व्यसन, आत्महत्या, वेश्याव्यवसाय आणि लैंगिक विचलने यांसारख्या अस्वीकार्य वर्तनाच्या विविध प्रकारांचा समावेश होतो.
लोक विचलित वर्तन का करतात हे स्पष्ट करण्याचा प्रयत्न करणारे अनेक सिद्धांत आहेत:
सामाजिक अव्यवस्थेचा सिद्धांत: या सिद्धांतानुसार, समाजाची संरचना विस्कळीत झाल्यावर आणि नियंत्रणाच्या सामान्य यंत्रणा कमकुवत झाल्यावर विचलित वर्तन उद्भवते. ताण, संघर्ष आणि सामाजिक बदल यांसारखे घटक विचलन निर्माण होण्यास हातभार लावू शकतात.
प्रमाणकशून्यतेचा सिद्धांत (आर. मर्टन): या सिद्धांतानुसार, लोकांची उद्दिष्टे समान असली, परंतु ती साध्य करण्यासाठी त्यांना उपलब्ध असलेली साधने मर्यादित असली, तर विचलित वर्तनाची शक्यता अधिक असते. अशा परिस्थितीत लोक उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी विचलित वर्तनासह पर्यायी मार्ग शोधू शकतात.
कलंकितीकरणाचा सिद्धांत: या सिद्धांतानुसार, समाजाचा नकारात्मक दृष्टिकोन आणि विचलित व्यक्तींवर लावलेली लेबले विचलित वर्तनाला चालना देऊ शकतात. काही वेळा विचलन हे विचलित वर्तनावरील सामाजिक प्रतिक्रियेचा परिणाम ठरते आणि त्यामुळे समस्या अधिक गंभीर होऊ शकते.
विचलित वर्तनाच्या अभ्यासामध्ये विचलित वर्तन करणाऱ्या व्यक्तींची वैयक्तिक वैशिष्ट्ये, त्यांच्या मानसिक आरोग्याची स्थिती, सामाजिकीकरण आणि नियंत्रणाच्या प्रक्रिया यांचे विश्लेषण तसेच विचलित वर्तन करणाऱ्या व्यक्तींसाठी मानसोपचार व वर्तन-सुधारणेच्या पद्धती विकसित करणे यांचाही समावेश होतो.