भावनिक बुद्धिमत्ता
भावनिक बुद्धिमत्ता (ईआय) म्हणजे स्वतःच्या आणि इतरांच्या भावना समजून घेण्याची आपली क्षमता. यात भावना समजून घेणे, व्यक्त करणे आणि त्यांचे नियमन करणे या कौशल्यांचा समावेश होतो. भावनिक बुद्धिमत्तेचे चार महत्त्वाचे पैलू आहेत:
स्वतःच्या भावना समजून घेणे: एखाद्या विशिष्ट क्षणी आपल्याला कोणत्या भावना जाणवत आहेत आणि त्या का जाणवत आहेत, हे ओळखण्याची ही क्षमता आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्या परिस्थितीमुळे आपल्याला त्या क्षणी राग आला आहे, हे समजून घेणे.
इतरांच्या भावना समजून घेणे: इतर लोकांच्या चेहऱ्यावरील भाव, हावभाव आणि देहबोली यांवरून त्यांच्या भावना ओळखण्याचे हे कौशल्य आहे. यामुळे त्यांना काय वाटत आहे, हे अधिक चांगल्या प्रकारे समजण्यास आपल्याला मदत होते.
स्वतःच्या भावनांचे नियमन करणे: भावनांवरील स्वतःच्या प्रतिक्रियांचे नियमन करण्याचे हे कौशल्य आहे. उदाहरणार्थ, कठीण परिस्थितीत राग किंवा तणाव आवरणे.
इतरांच्या भावनांचे नियमन करणे: इतर लोकांच्या भावनिक स्थितीवर प्रभाव टाकण्याची ही क्षमता आहे. उदाहरणार्थ, रागावलेल्या मित्राला शांत करणे किंवा एखाद्याचा दिवस वाईट जात असताना त्याला आधार देणे.
‘भावनिक बुद्धिमत्ता’ ही संज्ञा मानसशास्त्रात लोकप्रिय झाली, कारण आपल्या भावना आपल्या कृतींवर आणि इतरांशी असलेल्या नातेसंबंधांवर कसा प्रभाव टाकतात, हे स्पष्ट करण्यास ती मदत करते.