प्रयोगाची वैधता
प्रयोगाची वैधता (validity of an experiment) म्हणजे प्रयोग किती योग्य रीतीने आणि काटेकोरपणे केला गेला आहे, तसेच त्याच्या निष्कर्षांवर आधारित अनुमाने किती समर्थनीय आहेत, यांचे मूल्यमापन करणारे माप आहे.
प्रायोगिक मानसशास्त्रात प्रयोगाच्या वैधतेचे अनेक प्रकार मानले जातात:
-
अंतर्गत वैधता (internal validity): वैधतेचा हा प्रकार प्रयोगाचे परिणाम इतर कोणत्याही घटकांऐवजी खरोखरच स्वतंत्र चलाच्या प्रभावामुळे झाले आहेत का, याचे मूल्यमापन करतो. अंतर्गत वैधता म्हणजे प्रयोगात बाह्य चलांचा प्रभाव नियंत्रित केला जातो आणि अभ्यासाधीन प्रभाव इतर प्रभावांपासून वेगळा केला जातो.
-
बाह्य वैधता (external validity): वैधतेचा हा प्रकार प्रयोगाचे परिणाम अधिक व्यापक लोकसमूहाला किंवा इतर संदर्भांना कितपत लागू करता येतात, याचे मूल्यमापन करतो. प्रायोगिक परिणाम वास्तविक परिस्थिती किंवा स्थिती कितपत प्रतिबिंबित करतात, हे बाह्य वैधता ठरवते.
-
कार्यात्मक वैधता (operational validity): प्रयोगात वापरलेली चले किती प्रभावीपणे परिभाषित आणि मोजली गेली आहेत, याचे हा पैलू मूल्यमापन करतो. कार्यात्मक वैधता मापनपद्धतींची योग्य निवड आणि संकल्पनांचे कार्यात्मक रूपांतरण यांच्याशी संबंधित आहे.
-
संरचना वैधता (construct validity): संशोधकाला अभ्यासायची असलेली विशिष्ट मानसशास्त्रीय संरचना किंवा संकल्पना प्रायोगिक चले आणि प्रक्रिया किती अचूक व पुरेशा रीतीने प्रतिबिंबित करतात आणि मोजतात, याचे वैधतेचा हा प्रकार मूल्यमापन करतो.
प्रयोगाची वैधता किती असेल हे संशोधक प्रयोगाची रचना आणि अंमलबजावणी किती काळजीपूर्वक करतो, तसेच संभाव्य पूर्वग्रह आणि बाह्य घटक किती प्रभावीपणे नियंत्रित केले जातात, यावर अवलंबून असते.