प्रवृत्ती
मानसशास्त्रीय संदर्भात प्रवृत्ती (disposition) म्हणजे एखाद्या विशिष्ट कृतीबद्दल किंवा कामाबद्दल व्यक्तीची सकारात्मक आणि अंतःप्रेरित अभिमुखता. हे मानसशास्त्रीय वैशिष्ट्य असे दिसून येते की व्यक्तीला त्या कृतीत केवळ रसच वाटत नाही, तर फक्त तिच्या परिणामांत नव्हे, तर ती करण्याच्या प्रक्रियेतही समाधान मिळते. प्रवृत्तीमध्ये व्यक्तीला विशिष्ट कार्यक्षेत्रात सक्रिय राहण्याची स्थिर गरज असते.
विकसित प्रवृत्तीची पुढील वैशिष्ट्ये आहेत:
-
दीर्घकालीन सातत्य: एखाद्या विशिष्ट कृतीकडे विकसित प्रवृत्ती असलेल्या व्यक्तींमध्ये दीर्घकाळ ती कृती करण्याची इच्छा दिसून येते.
-
सर्जनशीलतेची ओढ: अशा व्यक्ती केवळ ती कृती करण्याचा प्रयत्न करत नाहीत, तर तिच्यात सतत सुधारणा आणि बदल करण्याचा, तिचा विकास करण्याचा तसेच त्या क्षेत्रातील स्वतःचे ज्ञान आणि कौशल्ये अधिक सखोल करण्याचा प्रयत्न करतात.
-
स्वयंप्रेरणा: विकसित प्रवृत्तीमध्ये रस टिकवून ठेवण्यासाठी बाह्य प्रोत्साहनांची आवश्यकता नसते. ती कृती करण्याच्या अंतर्गत गरजेतून व्यक्तीला प्रेरणा मिळते.
-
क्षमतांशी सुसंगती: बहुतेकदा प्रवृत्ती व्यक्तीच्या वैयक्तिक क्षमतांशी जुळतात आणि त्यामुळे त्या क्षेत्रात यशस्वी विकास होण्यास मदत होते.
-
जीवनध्येय: काही प्रसंगी प्रवृत्ती इतकी प्रबळ असू शकते की एखादी विशिष्ट कृती करण्यासाठी आपल्याला ‘साद घातली गेली आहे’ असे व्यक्तीला वाटते. अशा प्रसंगी त्याला जीवनध्येय म्हटले जाते.
संबंधित क्षमतांसोबत प्रवृत्ती विकसित होऊ शकतात आणि प्रतिभासंपन्नता घडवण्यात त्या महत्त्वाचा घटक ठरतात. अशा प्रकारे, विविध कार्यक्षेत्रांची निवड करण्यात आणि त्यांवर यशस्वीपणे प्रभुत्व मिळवण्यात प्रवृत्ती महत्त्वाची भूमिका बजावतात.