संशोधन पद्धत
संशोधन पद्धतीमध्ये वैज्ञानिक संशोधन करण्यासाठी आणि अनुभवाधारित माहिती मिळवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या नियमांचा, प्रक्रियांचा, तंत्रांचा आणि साधनांचा समावेश होतो. या संज्ञेत वैज्ञानिक संशोधनाच्या विविध पैलूंचा समावेश होतो आणि संदर्भानुसार ती संशोधन प्रक्रियेच्या वेगवेगळ्या पैलूंशी संबंधित असू शकते. संशोधन पद्धतीचा अर्थ समजून घेण्याचे पुढील काही पर्याय वेगळे ओळखणे महत्त्वाचे आहे:
-
संशोधन आराखडा म्हणून पद्धत: संशोधन पद्धतीचा हा पैलू संशोधनाच्या एकूण आराखड्याशी किंवा रचनेशी संबंधित आहे. उदाहरणार्थ, हा प्रयोग कसा करायचा हे ठरवणारा प्रायोगिक आराखडा किंवा प्रश्नावलीवर आधारित संशोधनातील यादृच्छिक नमुना निवडीचा आराखडा असू शकतो.
-
माहिती संकलनाचे तंत्र म्हणून पद्धत: हा पैलू माहिती गोळा करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या विशिष्ट पद्धती आणि तंत्रांशी संबंधित आहे. यामध्ये सर्वेक्षण, निरीक्षण, मुलाखत, संरचित प्रश्नावली इत्यादींचा समावेश असू शकतो. प्रत्येक तंत्राची माहिती संकलनासाठी स्वतःची तत्त्वे आणि नियम असतात.
-
माहितीवर प्रक्रिया करण्याचे मार्ग म्हणून पद्धत: संशोधन पद्धतीचा हा पैलू माहितीचे विश्लेषण आणि अर्थनिर्णयन करण्याच्या पद्धतींशी संबंधित आहे. यामध्ये सांख्यिकीय विश्लेषण, गृहीतक चाचणी, बहुचल माहिती विश्लेषण आणि अर्थपूर्ण निष्कर्ष काढण्यासाठी माहितीवर प्रक्रिया करण्याच्या इतर पद्धतींचा समावेश होतो.
यशस्वी वैज्ञानिक संशोधनासाठी संशोधनाच्या प्रत्येक टप्प्यावर योग्य संशोधन पद्धती निवडणे आवश्यक असते. याची सुरुवात संशोधनाच्या नियोजनापासून होते, त्यानंतर माहिती संकलन आणि शेवटी निष्कर्षांचे विश्लेषण व अर्थनिर्णयन केले जाते. पद्धतींची निवड संशोधनाचा विशिष्ट प्रश्न, उपलब्ध संसाधने आणि वैज्ञानिक उद्दिष्टे यांवर अवलंबून असते.