विवेकबुद्धी
विवेकबुद्धी (इंग्रजी: reason) म्हणजे चिंतन आणि कल्पना यांच्या माध्यमातून मिळालेल्या माहितीचे विश्लेषण व प्रक्रिया करून वस्तू आणि घटनांचे मूलतत्त्व समजून घेण्यास व उलगडण्यास व्यक्तीला सक्षम करणारे विचाराचे एक रूप आहे. जगातील नियम आणि परस्परसंबंध समजून घेऊन ते अमूर्त संकल्पनांच्या रूपात मांडण्याची विचारक्षमता विवेकबुद्धी दर्शवते.
विवेकबुद्धी आत्मचिंतनाच्या कृतीतून प्रकट होते; याचा अर्थ स्वतःच्या कृतींचे आणि अनुभवांचे विश्लेषण व मूल्यमापन करण्याची व्यक्तीची क्षमता. यामध्ये स्वतःच्या विचारप्रक्रियेच्या स्वरूपावर चिंतन करण्याची क्षमताही समाविष्ट आहे.
विवेकबुद्धी हे मानवी संस्कृतीचे आणि बुद्धिमत्तेचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. जगातील गोष्टींमधील संबंध आणि परस्परसंबंधांचे विश्लेषण करून ती व्यक्तीला सैद्धांतिक ज्ञान निर्माण करण्यास सक्षम करते. विवेकबुद्धीच्या माध्यमातून विशिष्ट माहितीचे अमूर्तीकरण आणि सामान्यीकरण केले जाते, ज्यामुळे वस्तू आणि घटनांचे मूलतत्त्व समजून घेता येते.
एखादी वस्तू किंवा घटना अधिक सखोलपणे समजून घेण्यासाठी आवश्यक असल्यास, विवेकबुद्धी आकलनाच्या आणि कल्पनेच्या नवीन प्रतिमा तयार करण्यास मदत करते. सैद्धांतिक ज्ञानाच्या निर्मितीत आणि विशिष्ट संवेदनात्मक माहितीपासून अमूर्तीकरण करण्यात विवेकबुद्धी महत्त्वाची भूमिका बजावते; त्यामुळे व्यक्तीला सभोवतालचे जग अधिक सखोल आणि सर्वसमावेशक रीतीने समजून घेता येते.