प्रतिमान
‘प्रतिमान’ या संज्ञेचे विविध संदर्भांत अनेक अर्थ आहेत:
-
भाषाविज्ञानातील प्रतिमान म्हणजे एकाच शब्दाच्या रूपांची व्यवस्था. यामध्ये नामांची विभक्तिरूपे किंवा क्रियापदांची रूपे समाविष्ट असू शकतात. उदाहरणार्थ, मराठीतील नामांची विभक्तिरूपे त्यांचे प्रतिमान तयार करतात.
-
प्रतिमान ही संकल्पना एखाद्या गोष्टीचे समर्थन करण्यासाठी किंवा तुलना करण्यासाठी उदाहरण अथवा नमुना या अर्थानेही वापरली जाऊ शकते. उदाहरणार्थ, संशोधन आणि चर्चांमध्ये एखादी विशिष्ट कल्पना किंवा संकल्पना स्पष्ट करण्यासाठी प्रतिमान दिले जाऊ शकते.
-
वैज्ञानिक संकल्पना आणि पद्धतिशास्त्र: थॉमस कून यांच्या लेखनात आणि विज्ञानाच्या तत्त्वज्ञानाच्या संदर्भात, प्रतिमान म्हणजे एखाद्या क्षेत्रात मूलभूत, अग्रगण्य आणि प्रमाणभूत मानली जाणारी व्यापक वैज्ञानिक संकल्पना. याचा अर्थ असा की, त्या प्रतिमानाच्या चौकटीत काम करणारे शास्त्रज्ञ काही विशिष्ट धारणा, पद्धती आणि तत्त्वे सामायिक करतात. प्रतिमान बदलल्यास संबंधित विज्ञानक्षेत्रातील मूलभूत दृष्टिकोन बदलू शकतात.
-
पाश्चात्त्य साहित्यातील संदर्भात: साहित्यात प्रतिमान ही संकल्पना ‘पद्धत’ किंवा ‘कार्य’ यांचा समानार्थी शब्द म्हणून वापरली जाऊ शकते. उदाहरणार्थ, पी. स्टर्नबर्ग यांचे संशोधन किंवा शब्दकोड्यांतील कार्ये.
‘प्रतिमान’ या संज्ञेचे विविध ज्ञानशाखांमध्ये आणि संदर्भांमध्ये वेगवेगळे अर्थ आहेत; मात्र सामान्य अर्थाने ती समर्थन किंवा तुलना करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या अथवा विशिष्ट धारणा किंवा पद्धतिशास्त्राचा आधार असणाऱ्या व्यवस्था किंवा नमुन्याशी संबंधित आहे.