पूर्वग्रह
पूर्वग्रह (prejudice) म्हणजे एखाद्या व्यक्तीचा इतर व्यक्ती किंवा समूहांविषयी त्यांच्या वंश, वांशिक ओळख, धर्म, लिंग, लैंगिक कल, दिव्यांगत्व किंवा इतर वैशिष्ट्यांसारख्या विशिष्ट प्रवर्गातील सदस्यत्वाच्या आधारे असलेला नकारात्मक किंवा अविवेकी दृष्टिकोन, दृढ समज किंवा रूढ धारणा.
पूर्वग्रहांची वैशिष्ट्ये:
-
रूढ धारणा: पूर्वग्रह विशिष्ट समूहातील सदस्यांविषयीच्या दृढ रूढ धारणांशी संबंधित असू शकतात. या रूढ धारणा अनेकदा अतिसुलभीकृत आणि अतिशयोक्त असतात.
-
भेदभाव: पूर्वग्रहांमुळे भेदभाव होऊ शकतो, म्हणजेच व्यक्ती किंवा समूहांच्या विशिष्ट प्रवर्गातील सदस्यत्वाच्या आधारे त्यांच्याशी नकारात्मक कृती किंवा वर्तन केले जाऊ शकते.
-
अंतःसमूह आणि बाह्यसमूह: लोकांची ‘आपले’ (अंतःसमूह) आणि ‘परके’ (बाह्यसमूह) अशी विभागणी केली जाते, त्या संदर्भात पूर्वग्रह अनेकदा निर्माण होतात. अंतःसमूह म्हणजे व्यक्ती स्वतःला ज्या समूहाचा भाग मानते तो समूह, तर बाह्यसमूह म्हणजे व्यक्ती ज्या समूहाची सदस्य नसते तो समूह.
-
भावनिक छटा: पूर्वग्रहांसोबत द्वेष, भीती किंवा तिरस्कार यांसारख्या नकारात्मक भावना असू शकतात.
-
सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ: सांस्कृतिक दृष्टिकोन, प्रसारमाध्यमांतील प्रतिमा, राजकीय वक्तृत्व आणि इतर प्रभाव यांसारख्या सामाजिक-सांस्कृतिक घटकांमुळे पूर्वग्रह तयार होऊ शकतात आणि टिकून राहू शकतात.