मानसिक संरक्षण
मानसिक संरक्षण (defense mechanisms) म्हणजे अंतर्गत किंवा बाह्य संघर्षांशी संबंधित चिंताजनक आणि अप्रिय अनुभवांची तीव्रता कमी करण्यासाठी किंवा ते लपवण्यासाठी मानवी मन वापरत असलेली धोरणे आणि तंत्रे. व्यक्तीच्या मानसिक संतुलनासाठी माहिती अधिक स्वीकारार्ह आणि कमी धोकादायक बनवण्याच्या उद्देशाने तिचे विविध प्रकारे रूपांतर आणि प्रक्रिया करणे हे संरक्षण यंत्रणांमध्ये समाविष्ट असू शकते.
मानसिक संरक्षणाच्या प्रमुख यंत्रणा:
-
दमन: या यंत्रणेत अस्वीकार्य विचार, भावना किंवा आठवणी जाणीवपूर्वक किंवा अजाणतेपणी सजग जाणिवेपासून दूर ठेवल्या जातात. व्यक्ती एखाद्या अप्रिय गोष्टीचा विचार न करण्याचा प्रयत्न करू शकते.
-
प्रक्षेपण: ही यंत्रणा वापरताना व्यक्ती स्वतःमधील नकारात्मक गुण किंवा इच्छा स्वतःमध्ये असल्याचे जाणवू नये म्हणून त्यांचे आरोप इतरांवर करते. उदाहरणार्थ, आक्रमकतेकडे कल असलेली व्यक्ती इतरांवर आक्रमक असल्याचा आरोप करू शकते.
-
तर्कसंगतीकरण: या यंत्रणेत स्वतःच्या कृती किंवा अनुभवांमागील खऱ्या, अनेकदा अधिक गुंतागुंतीच्या आणि भावनिक कारणांना लपवण्यासाठी त्यांची तर्कशुद्ध वाटणारी स्पष्टीकरणे दिली जातात.
-
प्रतिगमन: ताण किंवा चिंता जाणवल्यावर व्यक्ती या यंत्रणेचा अवलंब करते आणि मुलांमध्ये आढळणाऱ्या विचारांच्या किंवा वर्तनाच्या तुलनेने अधिक प्राथमिक पद्धतींकडे परत जाते.
-
बौद्धिकीकरण: या परिस्थितीत व्यक्ती स्वतःच्या भावनांना सजग चिंतनापासून वेगळे ठेवून परिस्थितीच्या बौद्धिक पैलूंवर लक्ष केंद्रित करते. त्यामुळे तीव्र भावनांचा अनुभव टाळता येतो.
-
उदात्तीकरण: या यंत्रणेत नकारात्मक किंवा अस्वीकार्य इच्छांचे सामाजिकदृष्ट्या स्वीकारार्ह कृतींमध्ये रूपांतर केले जाते. उदाहरणार्थ, आक्रमकता अनुभवणारी व्यक्ती खेळाडू होऊ शकते.
-
विलगीकरण: ही यंत्रणा वापरताना व्यक्ती घटनांशी किंवा विचारांशी संबंधित भावना त्यांच्यापासून वेगळ्या ठेवते, जेणेकरून त्यांच्याशी निगडित चिंता कमी होईल.
विविध प्रकारचे ताण आणि संघर्ष हाताळण्याचा मार्ग म्हणून व्यक्ती या संरक्षण यंत्रणांचा अजाणतेपणी वापर करू शकते.