स्वभावप्रकृती
स्वभावप्रकृती ही व्यक्तीच्या वर्तनावर, प्रतिक्रियांवर आणि परिस्थितीशी जुळवून घेण्याच्या क्षमतेवर परिणाम करणारी तिची वैयक्तिक वैशिष्ट्ये दर्शवणारी संकल्पना आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या, हिप्पोक्रेट्सने पृथ्वी, पाणी, हवा आणि अग्नी या चार मूलभूत तत्त्वांचा व्यक्तिमत्त्वाच्या विविध वैशिष्ट्यांशी संबंध जोडणाऱ्या देहद्रवविषयक संकल्पनेच्या आधारे ही संकल्पना विकसित केली.
हिप्पोक्रेट्सच्या देहद्रवविषयक संकल्पनेनुसार, स्वभावप्रकृतीाचे चार मुख्य प्रकार या तत्त्वांशी संबंधित आहेत:
-
कोलेरिक स्वभावप्रकृती अग्नी या तत्त्वाशी संबंधित मानला जात होता आणि त्याचे वर्णन चैतन्यशील, उत्कट आणि ऊर्जावान असे केले जात होते. कोलेरिक स्वभावप्रकृतीाच्या व्यक्ती अधिक महत्त्वाकांक्षी आणि शीघ्रकोपी मानल्या जात होत्या.
-
सँग्विनिक स्वभावप्रकृती हवा या तत्त्वाशी संबंधित मानला जात होता आणि त्याचे वर्णन आनंदी, मनमिळाऊ आणि आशावादी असे केले जात होते. सँग्विनिक स्वभावप्रकृतीाच्या व्यक्तींकडे उत्तम सामाजिक कौशल्ये असल्याचे मानले जात होते.
-
मेलँकोलिक स्वभावप्रकृती पृथ्वी या तत्त्वाशी संबंधित मानला जात होता आणि त्याचे वर्णन अंतर्मुख, स्वप्नाळू आणि संवेदनशील असे केले जात होते. मेलँकोलिक स्वभावप्रकृतीाच्या व्यक्ती भावनिक अनुभवांकडे अधिक प्रवृत्त मानल्या जात होत्या.
-
फ्लेग्मॅटिक स्वभावप्रकृती पाणी या तत्त्वाशी संबंधित मानला जात होता आणि त्याचे वर्णन शांत, संतुलित आणि विवेकी असे केले जात होते. फ्लेग्मॅटिक स्वभावप्रकृतीाच्या व्यक्ती अधिक खंबीर आणि अविचल मानल्या जात होत्या.
हे लक्षात घेतले पाहिजे की स्वभावप्रकृतीाविषयीच्या आधुनिक दृष्टिकोनांत अधिक जटिल आणि बहुआयामी प्रारूपांचा समावेश होतो आणि हिप्पोक्रेट्सची देहद्रवविषयक संकल्पना आता वैज्ञानिकदृष्ट्या समर्थित मानली जात नाही. तरीही, व्यक्तींच्या वर्तनातील आणि प्रतिक्रियांतील वैयक्तिक फरकांचे वर्णन करण्यासाठी मानसशास्त्रात स्वभावप्रकृती ही संकल्पना अजूनही वापरली जाते.