स्व-आकलन सिद्धांत
स्व-आकलन सिद्धांत (Self-Perception Theory) हा सामाजिक मानसशास्त्रज्ञ डॅरिल जे. बेम (Daryl J. Bem) यांनी १९६० च्या दशकात विकसित केला. या संकल्पनेनुसार, लोक स्वतःच्या वर्तनाचे निरीक्षण करून आणि त्यावरून स्वतःच्या अंतर्गत अभिवृत्ती व स्वविषयक धारणा यांचा निष्कर्ष काढून आपल्या अभिवृत्ती आणि समजुती घडवतात.
स्व-आकलन सिद्धांतातील मुख्य कल्पना:
-
वर्तनाच्या निरीक्षणातून आत्मज्ञान: या सिद्धांतानुसार, एखाद्या विषयाबद्दल लोकांना स्वतःच्या अभिवृत्ती किंवा समजुतींची खात्री नसते, तेव्हा ते स्वतःच्या वर्तनाचे निरीक्षण करून त्यातून आपल्या अंतर्गत समजुतींविषयी माहिती मिळवू शकतात.
-
इतरांच्या निरीक्षणाशी साधर्म्य: इतर लोकांच्या वर्तनाचे निरीक्षण करताना लोक जी वर्तन-विश्लेषण प्रक्रिया वापरतात, तीच प्रक्रिया ते स्वतःच्या वर्तनासाठीही वापरतात. एखाद्या विशिष्ट परिस्थितीत आपण विशिष्ट प्रकारे वागत असल्यास आपल्यामध्ये त्यास अनुरूप अभिवृत्ती किंवा समजुती असू शकतात, असे ते गृहीत धरतात.
-
वर्तनावरून काढलेला अभिवृत्तीचा निष्कर्ष: लोक स्वतःच्या वर्तनाचा विचार करून आणि त्या वर्तनाच्या आधारे आपल्या अंतर्गत अभिवृत्तींबद्दल निष्कर्ष काढून अभिवृत्ती घडवतात. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला आपण अनेकदा स्वेच्छेने इतरांना मदत करत असल्याचे दिसल्यास, आपल्या मनात दयाळूपणा आणि मदत करण्याबद्दल सकारात्मक अभिवृत्ती आहे असा निष्कर्ष ती व्यक्ती काढू शकते.
आपल्या अभिवृत्ती कशा घडतात आणि आपले आत्मज्ञान कसे विकसित होते, हे समजून घेण्यासाठी स्व-आकलन सिद्धांत महत्त्वाचा आहे. स्वतःच्या वर्तनाच्या आधारे लोक आपल्या समजुती आणि अभिवृत्ती का बदलू शकतात, हे स्पष्ट करण्यासाठीही हा सिद्धांत वापरता येतो.