अप्रतिबंधित प्रतिक्षेप
अप्रतिबंधित प्रतिक्षेप (unconditioned reflex, UCR) म्हणजे बाह्य किंवा अंतर्गत वातावरणातील विशिष्ट उद्दीपकांना शरीराकडून मिळणारी स्वयंचलित, जन्मजात प्रतिक्रिया. हे प्रतिक्षेप जन्मापासून अस्तित्वात असतात आणि ते निर्माण होण्यासाठी विशेष प्रशिक्षणाची किंवा विशिष्ट परिस्थितीची आवश्यकता नसते.
अप्रतिबंधित प्रतिक्षेपांच्या उदाहरणांमध्ये पुढील प्रकारांचा समावेश होतो:
-
गुडघ्याचा प्रतिक्षेप: वैद्यकीय हातोडीने गुडघ्याजवळील कंडरेवर आघात केल्यावर प्रतिसाद म्हणून पाय आपोआप पुढे झटकला जातो.
-
स्नायू ताण प्रतिक्षेप: स्नायू ताणले गेल्यावर त्यांच्याकडून मिळणारी प्रतिक्रिया. उदाहरणार्थ, तुम्ही कोपरातून हात वाकवता तेव्हा दंडातील द्विशिरस्क स्नायू आकुंचन पावतो.
-
बुबुळाचा प्रतिक्षेप: डोळ्यांवर प्रकाश पडल्यावर डोळ्यात प्रवेश करणाऱ्या प्रकाशाचे प्रमाण कमी करण्यासाठी बुबुळे आकुंचन पावतात.
-
जठरात जास्त हवा साचल्यामुळे येणारी ढेकर: जठरात जास्त हवा साचल्यावर ती बाहेर टाकण्यासाठी ढेकर येऊ शकते.
-
श्वसनमार्गाच्या क्षोभाला प्रतिसाद म्हणून येणारा खोकला: श्वासातून आत गेलेले कण किंवा क्षोभक पदार्थ श्वसनमार्गात पोहोचल्यास, श्वसनमार्ग स्वच्छ करण्यासाठी शरीर खोकल्याची प्रतिक्रिया निर्माण करू शकते.
हे अप्रतिबंधित प्रतिक्षेप शरीराची संरक्षणात्मक आणि अनुकूलनात्मक कार्ये पार पाडतात व संभाव्य धोकादायक किंवा महत्त्वाच्या घटनांना जलद आणि स्वयंचलित प्रतिसाद मिळण्यास मदत करतात.