ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਵਾਲ, “ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ?”, ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਭੁੱਲ-ਭੁਲੱਈਆ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਹਰ ਮੋੜ ਅਤੇ ਬੰਦ ਰਸਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਸਾਡੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਅਕਸ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪੱਖ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾਈ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸਮਝ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਸੁਲਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ। ਅਸੀਂ ਦੇਖਾਂਗੇ ਕਿ ਸਾਡਾ “ਮੈਂ” ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹੜੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ।
ਤੁਲਨਾ
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਲਿਓਨ ਫੈਸਟਿੰਗਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਰਖਣ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਾਰੇ ਧਾਰਨਾ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ: ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਨਿਰਣਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਖਦਾ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੁਲਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਧੇਰੇ ਸਫਲ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਈਏ।
ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਿਸੇ ਘੱਟ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਧੇਰੇ ਸਫਲ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਤਰੀਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਜੇ ਤੁਲਨਾ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ-ਸਮਝੇ ਚੁਣ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਅਕਸ ਬਾਰੇ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਹਕੀਕਤ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਉਲਟ, ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਡੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ, ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਪਵੇਗਾ।
ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਲੇਬਲ
ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਦੇਖੀ ਹੋਵੇਗੀ: ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਨਪਸੰਦ ਟੀਮ ਦੀਆਂ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਹੋਣ। ਉਹ “ਅਸੀਂ”, “ਸਾਡੀ ਜਿੱਤ”, “ਰੈਫ਼ਰੀ ਨੇ ਸਾਡਿਆਂ ਨਾਲ ਧੱਕਾ ਕੀਤਾ” ਵਰਗੇ ਬੋਲ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲੋਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਲੇਬਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਹਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਮਿਸਾਲ ਇਹ ਸੋਚ ਹੈ: “ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹਨ”। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਲਈ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਣਾ ਅਣਉਚਿਤ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਉਸਾਰੂ ਵਿਹਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ “ਮੈਂ” ਦੇ ਅਕਸ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਪੀਟਰ ਡਿਟੋ ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਲੋਪੇਜ਼ ਦੇ 1992 ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਵੱਈਆ ਇਸ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਗ਼ਲਤ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਆਮ ਰੱਖਿਆ ਤੰਤਰ ਹੈ।
ਕੀ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
ਖੋਜਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਲਗਭਗ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਹੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਝੁਠਲਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਪਰ ਧਿਆਨ ਦਿਓ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੋਜਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਾਗੀਦਾਰ ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ “ਮੈਂ” ਦੇ ਅਕਸ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਤੇ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪਰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਜਿਹੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਲਈ, ਜਾਪਾਨੀ ਲੋਕ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਉਲਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਲਈ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵਡਿਆਉਣ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਝੁਕਾਅ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਨਿਚੋੜ
ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ? ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹੀ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਆਪ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਕਸ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਵਧਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਠੋਸ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਰਾਏ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਯਾਦ ਰੱਖੋ: ਚੋਣ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਕਿੰਨਾ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਤੁਸੀਂ “ਕੀ ਤੁਹਾਡਾ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਉੱਚਾ ਹੈ?” ਟੈਸਟ ਦੀ ਮਦਦ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋ।
