ਸਵੈਗਤੀ ਭਰਮ
ਸਵੈਗਤੀ ਭਰਮ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ Autokinetic perception) ਇੱਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਹਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਡੋਲ ਰੌਸ਼ਨ ਵਸਤੂ ਹਿੱਲਦੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੱਖਣ ਦਾ ਇਹ ਭਰਮ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਮਾਗ਼ ਅਸਪਸ਼ਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਅਰਥ ਕਿਵੇਂ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਫ਼ਾਨ ਹੁੰਬੋਲਟ ਵੱਲੋਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ), ਅਤੇ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮੁਜ਼ਫ਼ਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਨੇ ਸਮੂਹਕ ਮਿਆਰਾਂ ਦੇ ਬਣਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਸਵੈਗਤੀ ਭਰਮ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਮਾਗ਼ ਗੁੰਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਅਰਥ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਵੈਗਤੀ ਭਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਹਨੇਰੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਚਮਕਦੀ ਵਸਤੂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਸਤੂ ਹਿੱਲਦੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਸੰਕੇਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾਲਾ-ਬਿੰਦੂਆਂ ਜਾਂ ਰੂਪਰੇਖਾਵਾਂ ਦੀ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਮਾਗ਼ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਸਹੀ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਕੱਢ ਸਕਦਾ।