ਮਿਖਾਇਲ ਮਿਖਾਇਲੋਵਿਚ ਬਾਖ਼ਤਿਨ
ਮਿਖਾਇਲ ਮਿਖਾਇਲੋਵਿਚ ਬਾਖ਼ਤਿਨ (1895–1975) ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਰੂਸੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ।
ਮਿਖਾਇਲ ਬਾਖ਼ਤਿਨ ਵੱਲੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਮੁੱਖ ਸੰਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਸੁਰਤਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ। ਬਹੁਸੁਰਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਜਾਂ ਜਨਤਕ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰੀਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ। ਮਿਖਾਇਲ ਬਾਖ਼ਤਿਨ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬਾਖ਼ਤਿਨ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸੰਕਲਪ “ਕ੍ਰੋਨੋਟੋਪ” ਸੀ, ਜੋ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕ੍ਰੋਨੋਟੋਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖਣ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਿਖਾਇਲ ਬਾਖ਼ਤਿਨ ਦੀ ਖੋਜ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਉੱਤੇ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।