ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਵੈਧਤਾ
ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਵੈਧਤਾ (validity of an experiment) ਉਹ ਮਾਪ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਉਚਿਤ ਅਤੇ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਹੱਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕੱਢੇ ਗਏ ਸਿੱਟਿਆਂ ਦੀ ਤਰਕਸੰਗਤਤਾ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਵੈਧਤਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ:
-
ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੈਧਤਾ (internal validity): ਵੈਧਤਾ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਚਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਕ ਨਾਲ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੈਧਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਾਹਰੀ ਚਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
-
ਬਾਹਰੀ ਵੈਧਤਾ (external validity): ਵੈਧਤਾ ਦੀ ਇਹ ਕਿਸਮ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਆਬਾਦੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੰਦਰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਵੈਧਤਾ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਨਤੀਜੇ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀਆਂ ਜਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
-
ਸੰਚਾਲਨੀ ਵੈਧਤਾ (operational validity): ਇਹ ਪੱਖ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਚਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਚਾਲਨੀ ਵੈਧਤਾ ਮਾਪਣ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨੀਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।
-
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਰਚਨਾ ਦੀ ਵੈਧਤਾ (construct validity): ਵੈਧਤਾ ਦੀ ਇਹ ਕਿਸਮ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਚਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਉਸ ਖ਼ਾਸ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਰਚਨਾ ਜਾਂ ਧਾਰਣਾ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਸਹੀ ਅਤੇ ਢੁਕਵੀਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਪਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਖੋਜਕਰਤਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਵੈਧਤਾ ਦਾ ਪੱਧਰ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੋਜਕਰਤਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਪੱਖਪਾਤਾਂ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।