ਆਦਤ (habit) ਇੱਕ ਸਵੈਚਾਲਿਤ ਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸੁਚੇਤ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਦਤਾਂ ਖ਼ਾਸ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਸਰਤ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ, ਜਿਵੇਂ ਸਿਗਰਟ ਪੀਣਾ ਜਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਸਿਹਤਮੰਦ ਭੋਜਨ ਖਾਣਾ।
ਆਦਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ:
-
ਸਵੈਚਾਲਨ: ਆਦਤਾਂ ਲਗਭਗ ਅਚੇਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰੋਜ਼ਮਰਾ ਦੀ ਰੁਟੀਨ ਅਤੇ ਆਮ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
-
ਲੋੜ: ਆਦਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
-
ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਜਾਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪੁਨਰਬਲਨ: ਆਦਤਾਂ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਜਾਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਆਦਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਆਦਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਨਤੀਜੇ ਜੁੜੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਵੀ ਆਦਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਣਾਅ ਕਾਰਨ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਖਾਣਾ।
-
ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਥਾਂ: ਆਦਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਖ਼ਾਸ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਸਵੇਰ ਦੀ ਕਸਰਤ ਕੰਮ ਜਾਂ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਵੇਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਆਦਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
-
ਜਟਿਲਤਾ: ਆਦਤਾਂ ਸਧਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਜਟਿਲ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਿਖਲਾਈ ਕਰਨਾ।