ਖੋਜ ਵਿਧੀ
ਖੋਜ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਾਂ, ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ-ਆਧਾਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਖੋਜ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਪੱਖਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖੋਜ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਰਕ ਕਰਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ:
-
ਖੋਜ ਯੋਜਨਾ ਵਜੋਂ ਵਿਧੀ: ਖੋਜ ਵਿਧੀ ਦਾ ਇਹ ਪੱਖ ਖੋਜ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਯੋਜਨਾ ਜਾਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਯੋਜਨਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਬੇਤਰਤੀਬ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੀ ਅਧਿਐਨ ਯੋਜਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
-
ਡਾਟਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਵਜੋਂ ਵਿਧੀ: ਇਹ ਪੱਖ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੇਖਣ, ਨਿਰੀਖਣ, ਇੰਟਰਵਿਊ, ਸੰਰਚਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀਆਂ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਡਾਟਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
-
ਡਾਟਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਜੋਂ ਵਿਧੀ: ਖੋਜ ਵਿਧੀ ਦਾ ਇਹ ਪੱਖ ਡਾਟਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਰਥਪੂਰਨ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢਣ ਲਈ ਅੰਕੜਾ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਬਹੁ-ਚਰ ਡਾਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵਿਧੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਸਫਲ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਲਈ ਹਰ ਪੜਾਅ ਉੱਤੇ ਖੋਜ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਸਹੀ ਚੋਣ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਖੋਜ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਡਾਟਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਖੋਜ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਕਾਰਜ, ਉਪਲਬਧ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।