ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ
ਸ਼ਬਦ “ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ” ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਰਥ ਹਨ:
-
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾਂਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਕ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਜਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾਂਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਕ ਰੂਪ (ਸੰਬੰਧ ਕਾਰਕ, ਸੰਪ੍ਰਦਾਨ ਕਾਰਕ, ਕਰਮ ਕਾਰਕ ਆਦਿ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
-
ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉਦਾਹਰਨ ਜਾਂ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
-
ਵਿਗਿਆਨਕ ਧਾਰਨਾ ਅਤੇ ਖੋਜ-ਵਿਧੀ: ਥਾਮਸ ਕੁਹਨ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਮਿਆਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕੁਝ ਸਾਂਝੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ, ਖੋਜ-ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।
-
ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ: ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ “ਵਿਧੀ” ਜਾਂ “ਕਾਰਜ” ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਸਟਰਨਬਰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ-ਪਹੇਲੀ ਦੇ ਕਾਰਜ।
ਸ਼ਬਦ “ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ” ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਅਰਥ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਜਾਂ ਨਮੂਨੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ, ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਕੁਝ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਖੋਜ-ਵਿਧੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।