ਪੱਖਪਾਤ
ਪੱਖਪਾਤ (prejudice) ਕਿਸੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪਰਖ ਵਾਲੇ ਰਵੱਈਏ, ਪੱਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਂ ਰੂੜ੍ਹ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਜਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਸਲ, ਨਸਲੀ ਪਛਾਣ, ਧਰਮ, ਲਿੰਗ, ਜਿਨਸੀ ਰੁਝਾਨ, ਅਪੰਗਤਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਪੱਖਪਾਤ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ:
-
ਰੂੜ੍ਹ ਧਾਰਨਾਵਾਂ: ਪੱਖਪਾਤ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪੱਕੀਆਂ ਰੂੜ੍ਹ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੂੜ੍ਹ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਅਕਸਰ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਲ ਅਤੇ ਵਧਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
-
ਵਿਤਕਰਾ: ਪੱਖਪਾਤ ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਲੋਕਾਂ ਜਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਜਾਂ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
-
ਆਪਣਾ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸਮੂਹ: ਪੱਖਪਾਤ ਅਕਸਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ “ਆਪਣੇ” (ਆਪਣਾ ਸਮੂਹ) ਅਤੇ “ਪਰਾਏ” (ਬਾਹਰੀ ਸਮੂਹ) ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਸਮੂਹ ਉਹ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਬਾਹਰੀ ਸਮੂਹ ਉਹ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
-
ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪੱਖ: ਪੱਖਪਾਤ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ, ਡਰ ਜਾਂ ਤਿਰਸਕਾਰ ਵਰਗੀਆਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
-
ਸਮਾਜਿਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭ: ਪੱਖਪਾਤ ਸਮਾਜਿਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾਰਕਾਂ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਵੱਈਏ, ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਛਵੀਆਂ, ਸਿਆਸੀ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।