ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਰੱਖਿਆ
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਰੱਖਿਆ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: defense mechanisms) ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤਰੀਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਟਕਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਚਿੰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਣਸੁਖਾਵੇਂ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਲੁਕਾਉਣ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੱਖਿਆ ਤੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਦਲਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਲਈ ਘੱਟ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰੇ।
ਮੁੱਖ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਰੱਖਿਆ ਤੰਤਰ:
-
ਦਮਨ: ਇਸ ਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਅਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਜਾਂ ਅਚੇਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸੁਚੇਤ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਅਣਸੁਖਾਵੀਂ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਨਾ ਸੋਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
-
ਪ੍ਰਖੇਪਣ: ਇਸ ਤੰਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਗੁਣਾਂ ਜਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਜਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕੇ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਹਮਲਾਵਰਤਾ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
-
ਤਰਕਸੰਗਤੀਕਰਨ: ਇਸ ਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਜਾਂ ਅਨੁਭਵਾਂ ਲਈ ਤਰਕ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਦੇਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਸਲ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਵਧੇਰੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
-
ਪ੍ਰਤਿਗਮਨ: ਵਿਅਕਤੀ ਤਣਾਅ ਜਾਂ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਤੰਤਰ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਚਣ ਜਾਂ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਮੁੱਢਲੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
-
ਬੌਧਿਕੀਕਰਨ: ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਪੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਤੀਬਰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
-
ਉਦਾਤਤੀਕਰਨ: ਇਸ ਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਜਾਂ ਅਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਹਮਲਾਵਰਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
-
ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਲੱਗਾਵ: ਇਸ ਤੰਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਅਕਤੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਚਿੰਤਾ ਘਟਾਈ ਜਾ ਸਕੇ।
ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਟਕਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਜੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਤੰਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਚੇਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।