ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਉਮਰ
ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਉਮਰ ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਹੈ। ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਉਮਰ (ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ) ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਉਮਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂ:
-
ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਥਿਤੀ: ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਹੌਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਪਦੰਡ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਉਮੀਦਾਂ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਪੜਾਅ ਉੱਤੇ ਕੀ ਆਮ ਜਾਂ ਉਮੀਦ ਮੁਤਾਬਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
-
ਸੰਕਟ ਦੇ ਦੌਰ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਬਣਤਰਾਂ: ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੌਰਾਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਕਟ ਦੇ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਮਰ ਦੇ ਇੱਕ ਦੌਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
-
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਤੀਵਿਧੀ: ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਉਮਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਪੜਾਅ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਾ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
-
ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਅਸਮਾਨ ਗਤੀ: ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਉਮਰ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂ ਇੱਕੋ ਗਤੀ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
-
ਨਵੇਂ ਪ੍ਰੇਰਕ: ਨਵੀਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰੇਰਕਾਂ ਦਾ ਉਭਰਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਪੜਾਅ ਉੱਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਉਮਰ ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।