ਮਿਜ਼ਾਜ
ਮਿਜ਼ਾਜ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਵਿਹਾਰ, ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਢਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ, ਹਿਪੋਕ੍ਰੇਟੀਜ਼ ਨੇ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਰਸਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਤੱਤਾਂ, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਅੱਗ, ਨੂੰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਸੀ।
ਸਰੀਰਕ ਰਸਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਿਜ਼ਾਜ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ:
-
ਕੋਲੈਰਿਕ (choleric) ਮਿਜ਼ਾਜ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਜ਼ਿੰਦਾਦਿਲੀ, ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਕੋਲੈਰਿਕ ਮਿਜ਼ਾਜ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
-
ਸੈਂਗੁਇਨ (sanguine) ਮਿਜ਼ਾਜ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ਮਿਜ਼ਾਜੀ, ਮਿਲਣਸਾਰਤਾ ਅਤੇ ਆਸ਼ਾਵਾਦ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸੈਂਗੁਇਨ ਮਿਜ਼ਾਜ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹੁਨਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
-
ਮੈਲਨਕੋਲਿਕ (melancholic) ਮਿਜ਼ਾਜ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅੰਤਰਮੁਖੀ (introvert) ਹੋਣਾ, ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਏ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਲਨਕੋਲਿਕ ਮਿਜ਼ਾਜ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
-
ਫ਼ਲੈਗਮੈਟਿਕ (phlegmatic) ਮਿਜ਼ਾਜ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਫ਼ਲੈਗਮੈਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਜ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਾ ਘਬਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਇਹ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਮਿਜ਼ਾਜ ਬਾਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਮਾਡਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਹਿਪੋਕ੍ਰੇਟੀਜ਼ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਰਸਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਹੁਣ ਵਿਗਿਆਨਕ ਆਧਾਰ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਫ਼ਰਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਜ਼ਾਜ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਅਜੇ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।