ਸਵੈ-ਪ੍ਰਤੱਖਣ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ
ਸਵੈ-ਪ੍ਰਤੱਖਣ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ (Self-Perception Theory) ਸਮਾਜਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਡੈਰਲ ਬੈਮ (Daryl J. Bem) ਨੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਵੱਈਏ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸਵੈ-ਪ੍ਰਤੱਖਣ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ:
-
ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ: ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਸਵਾਲ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਰਵੱਈਆਂ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
-
ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ: ਲੋਕ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਉਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਹ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵੇਲੇ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਰਵੱਈਏ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
-
ਵਿਹਾਰ ਤੋਂ ਕੱਢੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਵਜੋਂ ਰਵੱਈਏ: ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਵੱਈਏ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਇਆ ਅਤੇ ਮਦਦ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੈ।
ਸਵੈ-ਪ੍ਰਤੱਖਣ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਰਵੱਈਏ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਕਿਵੇਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਹ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਰਵੱਈਆਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।