Swali la jinsi tunavyojiona, “Tunajionaje?”, linafungua mlango wa kuelewa akili ya binadamu iliyo kama njia nyingi zilizopindapinda, ambapo kila kona na njia isiyo na pa kutokea inaonyesha mambo mengi yanayoathiri namna tunavyojihisi kuhusu sisi wenyewe. Taswira tuliyo nayo kuhusu sisi wenyewe ni mchanganyiko changamano unaojengwa na ulimwengu unaotuzunguka, imani zetu za ndani, mahusiano ya kijamii na mafanikio binafsi. Mada hii inavutia kwa kuwa ina pande nyingi na kina, kwani inagusa misingi ya utambulisho wa binadamu na jinsi tunavyojitambua.
Katika makala hii tutajaribu kufafanua utata wa jinsi tunavyojiona, tukichunguza namna tunavyojijengea utambulisho wetu na mbinu tunazotumia kulinda na kuimarisha kujithamini kwetu.
Kujilinganisha
Mwanasaikolojia Leon Festinger alieleza kuwa binadamu ana msukumo wa msingi wa kutathmini kwa usahihi mawazo na uwezo wake kwa kujilinganisha na watu wanaomzunguka. Hii husaidia kujenga mtazamo wake kuhusu yeye mwenyewe: kwa kujilinganisha, mtu hutathmini na kurekebisha maoni yake. Hata hivyo, kujilinganisha hakutumiki kwa kusudi hili pekee. Wakati mwingine tunajilinganisha na wengine ili tuonekane kuwa tumefanikiwa zaidi na kuwa bora kuliko wao.
Kujilinganisha na walio chini yetu na walio juu yetu ni mbinu za kujilinganisha na mtu mwenye mafanikio madogo kuliko yetu au, kinyume chake, mwenye mafanikio makubwa zaidi. Tunatumia njia hizi kudhibiti kiwango chetu cha kujithamini, lakini tukimchagua mtu wa kujilinganisha naye bila kuzingatia chochote, ulinganisho huo unaweza tu kupotosha taswira tuliyo nayo kuhusu sisi wenyewe. Tunaweza kujithamini kupita kiasi bila msingi au, kinyume chake, kujithamini kwa kiwango cha chini, jambo litakaloathiri vibaya hali yetu, shughuli zetu na mahusiano yetu na wengine.
Uhusishaji wa sababu (attribution) na lebo za kijamii
Sote tumewahi kuona tabia ya kuvutia ya mashabiki wa mpira wa miguu: wanazungumzia mafanikio ya timu wanayoipenda kana kwamba ni yao wenyewe, wakitumia maneno kama “sisi”, “ushindi wetu”, “waamuzi wameionea timu yetu”. Tunapohisi kuwa sehemu ya kitu kikubwa kuliko sisi wenyewe, kwa mfano kampuni tunamofanya kazi, tunapata lebo fulani zinazotusaidia pia kujiona kwa mtazamo mzuri zaidi.
Tunapozungumzia uhusishaji wa sababu, mfano ulio wazi zaidi ni mtazamo huu: “mafanikio ni matokeo ya juhudi zangu, lakini kushindwa kunatokana na hali ilivyokuwa na nia mbaya za watu wengine”. Siku hizi, kuwalaumu wengine kwa matatizo yote kunachukuliwa kuwa tabia isiyofaa na isiyojenga, lakini bado ni mojawapo ya mbinu zinazotumiwa zaidi kuboresha taswira tuliyo nayo kuhusu sisi wenyewe.
Kwa mujibu wa utafiti wa Peter Ditto na David Lopez wa mwaka 1992, watu huwa na mtazamo huo kwa sababu wanakubali kwa furaha mawazo yanayolingana na matakwa yao, huku wakijitahidi kupinga mawazo mengine. Hii ni njia ya kawaida ya kujilinda kisaikolojia.
Je, kila mtu ana hitaji la kujiona kwa mtazamo chanya?
Matokeo ya tafiti yanakaribia kusema hivyo moja kwa moja; ni vigumu kupinga takwimu. Hata hivyo, zingatia hili: washiriki wote walitoka katika tamaduni za Magharibi zinazotanguliza mtu binafsi. Wanazingatia taswira zao wenyewe na kutetea mahitaji na maslahi yao.
Hata hivyo, kuna watu wa tamaduni zinazotanguliza jamii, kwa mfano Wajapani, ambao wanathamini zaidi uhusiano wa kijamii na maelewano ndani ya jamii. Katika uchunguzi wa maoni wa aina hiyo hiyo, wanaonyesha matokeo yaliyo kinyume na yale ya Wakanada. Watu wa jamii za Mashariki wanaelekea kujiona kuwa duni kuliko wengine na kuitukuza jamii inayowazunguka, badala ya kuilaumu kwa kushindwa kwao.
Kwa muhtasari
Tunajionaje? Kwa hakika, tunajiona vile tunavyotaka kujiona. Tunaweza kujitahidi kujenga taswira nzuri kwa kutumia mbinu zilizoelezwa hapo juu, kuwapa wengine umuhimu mkubwa na kujishusha kama wakazi wa nchi za Mashariki, au kudumisha uwiano kwa kujenga maoni yetu kuhusu sisi wenyewe kwa kutegemea matendo na ukweli halisi pekee. Kumbuka: uchaguzi ni wako daima. Na unaweza kutathmini kiwango chako cha kujithamini kwa kutumia kipimo cha “Je, unajithamini kwa kiwango cha juu?”.