‘మనం మన గురించి ఏమనుకుంటున్నాం?’ అనే స్వీయ అవగాహనకు సంబంధించిన ప్రశ్న మనిషి చైతన్యంలోని సంక్లిష్టమైన చిక్కుదారుల్లోకి తీసుకెళ్తుంది. అక్కడ ప్రతి మలుపు, ప్రతి మూసుకుపోయిన దారి మన గురించి మనకున్న భావనను ప్రభావితం చేసే ఎన్నో అంశాలను ప్రతిబింబిస్తాయి. మన దృష్టిలో మనకున్న స్వీయ భావన అనేది బయటి ప్రపంచం, మనలోని నమ్మకాలు, సామాజిక పరస్పర చర్యలు, వ్యక్తిగత విజయాల ప్రభావంతో ఏర్పడిన సంక్లిష్టమైన కలయిక. మనిషి గుర్తింపుకు, తనను తాను గుర్తించుకునే విధానానికి పునాదులను తాకే అంశం కాబట్టి, ఇందులోని అనేక కోణాలు, లోతు మన ఆసక్తిని రేకెత్తిస్తాయి.
ఈ వ్యాసంలో మన ‘నేను’ అనే భావన ఎలా ఏర్పడుతుందో, మన ఆత్మగౌరవాన్ని కాపాడుకోవడానికి, బలపరచుకోవడానికి ఎలాంటి వ్యూహాలు ఉపయోగిస్తామో పరిశీలిస్తూ, స్వీయ అవగాహనలోని చిక్కులను విప్పడానికి ప్రయత్నిస్తాం.
పోల్చుకోవడం
మనిషికి తన ఆలోచనలను, సామర్థ్యాలను ఇతరులతో పోల్చుకుని సరిగ్గా అంచనా వేసుకోవాలనే ప్రాథమిక కోరిక ఉంటుందని సైకాలజిస్ట్ లియోన్ ఫెస్టింగర్ పేర్కొన్నారు. ఇది స్వీయ భావన ఏర్పడటానికి తోడ్పడుతుంది: పోల్చుకోవడం ద్వారా మనిషి తన అభిప్రాయాలను అంచనా వేసుకుని, సవరించుకుంటారు. అయితే పోలికలు ఇందుకోసం మాత్రమే ఉపయోగపడవు. కొన్నిసార్లు ఇతరులతో పోలిస్తే మనమే ఎక్కువ విజయవంతమైనవారిగా, మెరుగైనవారిగా కనిపించడానికి మనల్ని వారితో పోల్చుకుంటాం.
దిగువ పోలిక, ఎగువ పోలిక అనే వ్యూహాల్లో మనకంటే తక్కువ అదృష్టం కలిగినవారితో లేదా మనకంటే ఎక్కువ విజయం సాధించినవారితో మనల్ని పోల్చుకుంటాం. మన ఆత్మగౌరవాన్ని నియంత్రించుకోవడానికి ఈ పద్ధతులను ఉపయోగిస్తాం. కానీ ఎవరితో పోల్చుకోవాలో పూర్తిగా యాదృచ్ఛికంగా ఎంచుకుంటే, ఆ పోలిక మన స్వీయ భావనపై ఉన్న అవగాహనను వక్రీకరించడం తప్ప మరేమీ చేయకపోవచ్చు. వాస్తవికతకు మించి పెరిగిన ఆత్మగౌరవం లేదా, అందుకు విరుద్ధంగా, తక్కువ ఆత్మగౌరవం ఏర్పడవచ్చు. ఇది మనం ఎలా అనుభూతి చెందుతున్నామనే దానిపై, మన పనులపై, ఇతరులతో సంబంధాలపై ప్రతికూల ప్రభావం చూపుతుంది.
ఆపాదనలు, సామాజిక ముద్రలు
ఫుట్‌బాల్ అభిమానుల ప్రవర్తనలో ఒక ఆసక్తికరమైన విషయాన్ని అందరూ గమనించే ఉంటారు. వారు తమ అభిమాన జట్టు విజయాలను తమ సొంత విజయాలుగా చెప్పుకుంటూ ‘మనం’, ‘మన విజయం’, ‘రిఫరీలు మనవాళ్లకు అన్యాయం చేశారు’ వంటి మాటలు వాడతారు. మనకంటే పెద్దదైన దేనిలోనైనా, ఉదాహరణకు మనం పనిచేసే సంస్థలో, మనకూ భాగం ఉందని భావించినప్పుడు మనకు కొన్ని ముద్రలు వస్తాయి. అవి మనల్ని మనం మరింత సానుకూలంగా చూసుకోవడానికి కూడా తోడ్పడతాయి.
ఆపాదనలకు అత్యంత స్పష్టమైన ఉదాహరణ ఈ ఆలోచనా విధానం: ‘విజయాలు నా కృషి వల్లే వచ్చాయి, వైఫల్యాలకు మాత్రం పరిస్థితులు, ఇతరుల దురుద్దేశాలే కారణం’. అన్ని కష్టాలకూ ఇతరులను నిందించడం సరికాని, నిర్మాణాత్మకం కాని ప్రవర్తనగా నేడు భావిస్తారు. అయినప్పటికీ, మన దృష్టిలో మన స్వీయ భావనను మెరుగుపరచుకోవడానికి అత్యంత విస్తృతంగా ఉపయోగించే వ్యూహాల్లో ఇది ఒకటి.
పీటర్ డిట్టో, డేవిడ్ లోపెజ్ 1992లో చేసిన పరిశోధన ప్రకారం, ప్రజలు తమ కోరికలకు అనుగుణంగా ఉన్న ఆలోచనలను సంతోషంగా అంగీకరిస్తారు. మిగతా ఆలోచనలను మాత్రం గట్టిగా ప్రశ్నించడానికి ప్రయత్నిస్తారు. అందుకే వారిలో ఇలాంటి వైఖరి కనిపిస్తుంది. ఇది ఒక సాధారణ డిఫెన్స్ మెకానిజం.
ప్రతి ఒక్కరికీ సానుకూల అంచనా అవసరమా?
పరిశోధనల ఫలితాలు దాదాపు నేరుగానే ఇదే చెబుతున్నాయి. గణాంకాలతో వాదించడం కష్టం. అయితే ఒక విషయం గమనించండి: ఈ పరిశోధనల్లో పాల్గొన్నవారందరూ వ్యక్తికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చే పాశ్చాత్య సంస్కృతులకు చెందినవారే. వారు తమ స్వీయ భావనపై, తమ అవసరాలను, ప్రయోజనాలను కాపాడుకోవడంపై దృష్టి పెడతారు.
అయితే సమూహానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చే సంస్కృతులకు చెందినవారు కూడా ఉన్నారు. ఉదాహరణకు, జపనీయులు సామాజిక బంధాలకు, సమాజంలోని సామరస్యానికి ఎంతో ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇస్తారు. ఇలాంటి సర్వేల్లో కెనడియన్లతో పోలిస్తే వారి సమాధానాలు విరుద్ధమైన ఫలితాలను చూపిస్తాయి. తూర్పు దేశాల ప్రజలు తమ వైఫల్యాలకు సమాజాన్ని నిందించడం కంటే, తాము ఇతరులకన్నా తక్కువవారమని భావించి, తమ చుట్టూ ఉన్న సమాజాన్ని గొప్పగా చూడటానికే ఎక్కువ మొగ్గు చూపుతారు.
మొత్తంగా చెప్పాలంటే
మనం మన గురించి ఏమనుకుంటున్నాం? నిజానికి, మనం ఏమనుకోవాలనుకుంటున్నామో అదే అనుకుంటున్నాం. పైన వివరించిన పద్ధతులను ఉపయోగించి సానుకూల స్వీయ భావన కోసం ప్రయత్నించవచ్చు. తూర్పు దేశాల ప్రజల్లా ఇతరుల ప్రాధాన్యాన్ని పెంచి, మనల్ని మనం తక్కువగా చూసుకోవచ్చు. లేదా కేవలం మన పనులు, వాస్తవాల ఆధారంగానే మన గురించి అభిప్రాయాన్ని ఏర్పరచుకుంటూ సమతుల్యతను పాటించవచ్చు. గుర్తుంచుకోండి: ఎంపిక ఎప్పుడూ మీ చేతుల్లోనే ఉంటుంది. మీ ఆత్మగౌరవం ఎంత ఉన్నత స్థాయిలో ఉందో అంచనా వేసుకోవడానికి ‘మీ ఆత్మగౌరవం ఉన్నత స్థాయిలో ఉందా?’ అనే పరీక్షను ఉపయోగించవచ్చు.
