ప్రయోగ చెల్లుబాటు
ప్రయోగ చెల్లుబాటు (validity of an experiment) అంటే ప్రయోగాన్ని ఎంత సముచితంగా, సరిగ్గా నిర్వహించారో, అలాగే దాని ఫలితాల ఆధారంగా చేసిన నిర్ధారణలు ఎంతవరకు సమర్థనీయమైనవో అంచనా వేసే ప్రమాణం.
ప్రయోగాత్మక మనోవిజ్ఞానశాస్త్రంలో ప్రయోగ చెల్లుబాటుకు అనేక రకాలు ఉన్నాయి:
-
అంతర్గత చెల్లుబాటు (internal validity): ప్రయోగ ఫలితాలు నిజంగా స్వతంత్ర చరరాశి ప్రభావానికే ఆపాదించవచ్చా, లేక ఇతర కారణాల వల్ల వచ్చాయా అనేది ఈ చెల్లుబాటు అంచనా వేస్తుంది. ప్రయోగం బాహ్య చరరాశుల ప్రభావాన్ని నియంత్రించి, పరిశీలిస్తున్న ప్రభావాన్ని వేరుచేస్తుందని అంతర్గత చెల్లుబాటు సూచిస్తుంది.
-
బాహ్య చెల్లుబాటు (external validity): ప్రయోగ ఫలితాలను విస్తృత జనాభాకు లేదా ఇతర సందర్భాలకు ఎంతవరకు సాధారణీకరించవచ్చో ఈ రకమైన చెల్లుబాటు అంచనా వేస్తుంది. ప్రయోగ ఫలితాలు వాస్తవ పరిస్థితులను లేదా సందర్భాలను ఎంతవరకు ప్రతిబింబిస్తున్నాయో బాహ్య చెల్లుబాటు నిర్ణయిస్తుంది.
-
కార్యనిర్వాహక చెల్లుబాటు (operational validity): ప్రయోగంలో ఉపయోగించిన చరరాశులను ఎంత సమర్థంగా నిర్వచించి, కొలిచారో ఈ అంశం అంచనా వేస్తుంది. కార్యనిర్వాహక చెల్లుబాటు సరైన కొలత పద్ధతుల ఎంపికతో, భావనలను కొలవగల రూపంలో నిర్వచించడంతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది.
-
నిర్మితి చెల్లుబాటు (construct validity): పరిశోధకుడు అధ్యయనం చేయాలనుకుంటున్న నిర్దిష్ట మానసిక నిర్మితిని లేదా భావనను ప్రయోగ చరరాశులు, విధానాలు ఎంత ఖచ్చితంగా, సముచితంగా ప్రతిబింబించి కొలుస్తాయో ఈ రకమైన చెల్లుబాటు అంచనా వేస్తుంది.
పరిశోధకుడు ప్రయోగాన్ని ఎంత జాగ్రత్తగా రూపొందించి నిర్వహిస్తారు, అలాగే సంభావ్య పక్షపాతాలు, బాహ్య కారకాలను ఎంత సమర్థంగా నియంత్రిస్తారు అనే వాటిపై ప్రయోగ చెల్లుబాటు స్థాయి ఆధారపడి ఉంటుంది.