స్వీయ-అవగాహన సిద్ధాంతం
స్వీయ-అవగాహన సిద్ధాంతం (Self-Perception Theory)ను సామాజిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్త డారిల్ జె. బెమ్ (Daryl J. Bem) 1960లలో అభివృద్ధి చేశారు. దీని ప్రకారం, వ్యక్తులు తమ సొంత ప్రవర్తనను గమనించి, దాని నుంచి తమ అంతర్గత వైఖరులు, తమ గురించి తమకున్న భావనలను ఊహించడం ద్వారా తమ వైఖరులు, నమ్మకాలను ఏర్పరచుకుంటారు.
స్వీయ-అవగాహన సిద్ధాంతంలోని ప్రధాన భావనలు:
-
ప్రవర్తనను గమనించడం ద్వారా స్వీయ-జ్ఞానం: ఈ సిద్ధాంతం ప్రకారం, ఏదైనా అంశంపై వ్యక్తులు తమ సొంత వైఖరులు లేదా నమ్మకాల గురించి స్పష్టత లేకపోతే, తమ సొంత ప్రవర్తనను గమనించి, దాని నుంచి తమ అంతర్గత నమ్మకాల గురించి సమాచారాన్ని పొందవచ్చు.
-
ఇతరులను గమనించడంతో పోలిక: ఇతరుల ప్రవర్తనను గమనించేటప్పుడు ఉపయోగించే ప్రవర్తనా విశ్లేషణ ప్రక్రియనే వ్యక్తులు తమ విషయంలోనూ ఉపయోగిస్తారు. ఒక నిర్దిష్ట పరిస్థితిలో తాము ఒక నిర్దిష్ట రీతిలో ప్రవర్తిస్తే, తమకు దానికి అనుగుణమైన వైఖరులు లేదా నమ్మకాలు ఉన్నాయని అది సూచించవచ్చని వారు భావిస్తారు.
-
ప్రవర్తన నుంచి ఊహించిన వైఖరులు: వ్యక్తులు తమ సొంత ప్రవర్తనను పరిశీలించి, దాని ఆధారంగా తమ అంతర్గత వైఖరుల గురించి నిర్ధారణలకు రావడం ద్వారా తమ వైఖరులను ఏర్పరచుకుంటారు. ఉదాహరణకు, తాను తరచుగా స్వచ్ఛందంగా ఇతరులకు సహాయం చేస్తున్నట్లు ఒక వ్యక్తి గమనిస్తే, తనకు దయ, సహాయం పట్ల సానుకూల వైఖరి ఉందని నిర్ధారించుకోవచ్చు.
మన వైఖరులు ఎలా ఏర్పడతాయో, మనపై మనకున్న అవగాహన ఎలా అభివృద్ధి చెందుతుందో అర్థం చేసుకోవడంలో స్వీయ-అవగాహన సిద్ధాంతం ముఖ్యమైనది. వ్యక్తులు తమ సొంత ప్రవర్తన ఆధారంగా తమ నమ్మకాలు, వైఖరులను ఎందుకు మార్చుకోవచ్చో వివరించడానికి కూడా దీనిని ఉపయోగించవచ్చు.